Solar energiyasi yadro elektridan birinchi marta global darajada ortdi

2025-yil mart oyida shamol energiyasi, 2025-yil aprel oyida esa quyosh energiyasi global darajada yadro elektr ishlab chiqarishini oyma-oy ortib, birinchi marta tarix sahifasiga kirdi. Bu hodisa pv magazineda e'lon qilingan World Nuclear Industry Status Report (WNISR) 2026 hisobotida tasdiqlandi.

Kontekst va tarixiy fon

So'nggi ikki o'n yillikda qayta tiklanadigan energiya manbalari – ayniqsa quyosh va shamol – tez sur'atlar bilan o'sib kelmoqda. 1990-yillardan beri yadro elektr stansiyalari quvvatida deyarli barqarorlik kuzatilgan, lekin 2025-yilga kelib, quyosh quvvatida 27% yillik o'sish, shamolda 14% o'sish ro'y berdi. Bu o'sish yadro quvvatining 1.5 GW ga oshishi va operatsion quvvatining 0.5 GW ga kamayishi bilan keskin farq qiladi.

Texnik tafsilotlar va o'sish dinamikasi

Quyosh paneli o'rnatish hajmi 2025-yilda 510 GW ga oshib, umumiy quvvatni 2,383 GW ga yetkazdi. Bu o'sish yadro quvvatining 399.5 GW ga ko'tarilishi bilan solishtirganda, 27% yillik o'sish tezligini ko'rsatadi. IEA PVPS ma'lumotlariga ko'ra, 2025-yilda qo'shimcha 690 GW yangi PV quvvat qo'shildi, bu WNISR hisob-kitobidan taxminan 180 GW ko'proq. Natijada, quyosh va yadro quvvatlari o'rtasidagi farq yanada kengaydi.

Quyosh energiyasining yillik ishlab chiqarishi 30% ga oshib, yadro elektrining yillik ishlab chiqarishini birinchi marta ortdi. Bu o'sish asosan quyosh paneli samaradorligining yaxshilanishi, ishlab chiqarish xarajatlarining pasayishi va davlat subsidiyalarining kengayishi bilan bog'liq.

Qiyosiy tahlil: Quyosh vs. Yadro

• Kapital xarajatlar: Yadro stansiyalarini qurish uchun milliardlab dollar, 10-15 yil qurilish muddati talab etiladi. Quyosh fermalari esa bir necha yillik muddatda, ko'proq investitsiya oqimini talab qiladi.
• Operatsion xavfsizlik: Yadro sanoati xavfsizlik, chiqindilarni boshqarish va siyosiy risklarga duch keladi. Quyosh energiyasi esa tabiiy xavfsizlikka ega, ammo energiya ishlab chiqarishining o'zgaruvchanligi (kun va ob-havo sharoitiga bog'liq) muammolarni keltirib chiqaradi.
• Energiya zichligi: Yadro bir litr suvdan ko'proq energiya chiqaradi, lekin joy talab qilmaydi. Quyosh paneli ko'p yer maydonini egallashi mumkin, ammo texnologik rivojlanish bilan yer unumdorligi oshmoqda.

Cheklovlar va ochiq savollar

Quyosh energiyasining tez o'sishi ba'zi cheklovlarni ham keltirib chiqardi. Birinchidan, tarmoqlarda o'zgaruvchan energiya oqimi natijasida narxlarning pasayishi yoki hatto manfiy bo'lishi kuzatiladi. Bu holatni barqarorlashtirish uchun katta hajmdagi batareya tizimlari (BESS) zarur. 2025-yilda global miqyosda 104 GW quvvatli, 257 GWh energiya sig'imli batareyalar tarmoqqa qo'shildi, bu umumiy BESS quvvatining 78% ini tashkil etdi.

Ikkinchidan, quyosh paneli ishlab chiqarishining qisqa muddatli o'zgaruvchanligi energiya saqlash texnologiyalarining yanada rivojlanishini talab qiladi. Batareyalar narxi pasayishi, energiya zichligi oshishi va tsiklik hayot muddatining uzayishi kelajakda quyosh energiyasining barqarorligini ta'minlaydi.

Yadro sanoatining hozirgi holati

Yadro elektr stansiyalari soni 2026-yil iyul oyiga 411 ta bo'lib, 31 mamlakatda faoliyat yuritadi. Operatsion quvvat 374.7 GW ga teng. 2025-yilda yadro elektr ishlab chiqarishi 2,703 TWh ga yetdi, bu 1.1% yillik o'sishni ko'rsatdi, lekin bu o'sish asosan Xitoyning 7.6% ga oshishi bilan bog'liq. Xitoydan tashqari, yadro ishlab chiqarishi 0.2% pasaydi va 2006-yil darajasidan ancha past bo'lib qoladi.

Yadro bozorida yangi qurilishlar asosan Xitoy va Rossiya tomonida to'planadi. 2026-yil iyul oyiga 73 ta reaktor qurilish bosqichida, bu 1987-yildan beri eng yuqori ko'rsatkich. Rossiya texnologiyasi 29 ta reaktorda, 22 tasi Rossiya tashqarisida qo'llaniladi. Biroq, qurilish muddatlari uzoq va kechikishlar keng tarqalgan: 2023-2025 yillarda tarmoqqa qo'shilgan 16 ta reaktordan hech biri rejalashtirilgan muddatda yakunlanmadi, o'rtacha qurilish muddati 10.9 yilni tashkil etdi.

Kichik modulli reaktorlar (SMR) va kelajak istiqbollari

SMR texnologiyasi yadro sanoatida katta umidlar bilan ko'tarilgan bo'lsa-da, amaliy natijalar hali ham cheklangan. Hozirgi kunda ko'p SMR loyihalari 300 MW yoki undan katta quvvatga ega, bu esa kichik, modul tarzda quriladigan konsepsiyaga mos kelmaydi. Shuningdek, narx, xavfsizlik va chiqindilarni boshqarish bo'yicha kutilgan afzalliklar amalda tasdiqlanmagan.

Davlatlar SMRga moliyaviy qo'llab-quvvatlash va grantlar orqali yordam berishsa-da, bozor talabining aniq shakllanishi hali ham noaniq. Bu holat yadro sanoatining umumiy o'sish sur'atini sekinlashtiradi.

Global energiya manzarasiga ta'siri

Quyosh energiyasining yadro elektrini ortib, energiya arxitekturasida muhim o'zgarishlarni keltirib chiqardi. 2025-2026 yillarda har oyda qayta tiklanadigan energiya manbalarining yadroga nisbatan ustunligi, davlat siyosati, investitsiya oqimlari va texnologik innovatsiyalarni qayta ko'rib chiqishga majbur qiladi.

Bu trend quyidagi yo'nalishlarda davom etishi kutiladi:

• Qayta tiklanadigan energiya investitsiyalarining yanada ko'payishi, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda.
• Energiya saqlash tizimlarining kengayishi, batareya narxining yanada pasayishi.
• Yadro sanoatida yangi texnologiyalar (SMR, toriyli reaktorlar) bo'yicha tadqiqotlar, lekin bozor qabul qilinishida ehtiyotkorlik.
• Energiya siyosatida barqarorlik va xavfsizlikni ta'minlash maqsadida diversifikatsiya strategiyalarining kuchayishi.

Umuman olganda, quyosh energiyasining yadro elektrini ortib, global energiya tizimining barqaror, arzon va atrof-muhitga do'stona bo'lishi yo'lida muhim qadam bo'ldi. Kelgusida energiya mixi yanada ko'p komponentlardan iborat bo'lib, texnologik rivojlanish, siyosiy qarorlar va bozor dinamikasining o'zaro ta'siri bilan shakllanadi.

Asl manba: pv-magazine.com