BIPM 2027-yildan boshlab leap secondni bekor qilmoqda

Ko‘pchilik odamlar vaqtni oddiy soat va daqiqalar bilan hisoblasa ham, ilm-fan va texnologiya sohasida vaqtni o‘lchash ancha murakkab. Xususan, atom soatlari bilan Yerning aylanma tezligi orasidagi farqni muvozanatlash uchun 1972-yildan beri "leap second" qo‘shilib kelgan. Endi esa Xalqaro Og'irlik va O'lchovlar Byurosi (BIPM) bu amaliyotni 2027-yildan boshlab to‘xtatishga qaror qildi.

Tarixiy kontekst va muammo kelib chiqishi

1972-yilda Yerning aylanma tezligi atom soatlarining barqarorligini ortda qoldirayotganini ko‘rgan holda, Coordinated Universal Time (UTC) ga har yili yoki har bir necha yilda bir marta qo‘shimcha soniya (leap second) kiritildi. Bu qo‘shimcha Yerning aylanma tezligi sekinlashuvi, asosan oy va Quyoshning gravitatsion ta'siri, okean va atmosferaning harakati, hamda erning eriyotgan yadro harorati tufayli yuzaga keladi.

Texnik mexanizm: UTC, UT1 va atom soatlari

UTC – atom soatlari asosida yaratilgan xalqaro standart vaqt. UT1 esa astronomik kuzatuvga asoslangan, Yerning haqiqiy aylanma vaqtini ifodalaydi. Leap second qo‘shilishi UTCni UT1 bilan bir qadamda ushlab turish uchun zarur edi. BIPM dunyo bo‘ylab yuzlab atom soatlarini o‘rtacha hisoblab, ularni astronomik ma'lumotlar bilan solishtiradi; farq bir soniyadan oshganda leap second kiritiladi.

Texnologik tizimlarga ta’siri

Ko‘plab dasturiy platformalar, ma'lumotlar bazalari va APIlar vaqtni UTC asosida hisoblaydi. Leap second kiritilganda, tizimlar bir soniyalik “qayta yo‘naltirish”ga duch keladi, bu esa ba’zi hollarda xatoliklar, xizmat uzilishlari yoki hatto ma'lumot yo‘qotilishiga olib keladi.

• Smear usuli – Google, Meta kabi kompaniyalar leap secondni bir kun davomida kichik bo‘laklarga bo‘lib, har bir soniyaga bir necha millisekund qo‘shish orqali tizimni barqaror saqlashadi.
• Qattiq to‘xtash – ba’zi serverlar va telekommunikatsiya uskunalari leap secondni qabul qilmaganda vaqt sinxronizatsiyasi xatoliklari yuzaga keladi.
• Real misollar – 2012-yilda Qantas aviakompaniyasining bron qilish tizimi leap second tufayli ishlamay qoldi.

Bu muammolarni hal qilish uchun har yili maxsus testlar o‘tkaziladi, lekin har bir qo‘shimcha soniya tizimlarni qayta sozlashni talab qiladi.

Negativ leap second xavfi va qaror sabablari

Oxirgi yillarda iqlim o‘zgarishi Yerning aylanma tezligini biroz tezlashtiradi. 2024-yil Nature jurnalida chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, 2029-yilgacha negativ leap second (ya’ni, UTCni bir soniya orqaga surish) zarur bo‘lishi mumkin. Bunday holat ilgari sinab ko‘rilmagan, shuning uchun xavfli deb baholandi.

BIPM vaqt bo‘limi direktori Patrizia Tavella shunday ta’kidlaydi: "Negativ leap second ehtimoli bizni 2027-yilga qaror qabul qilishga undadi". 2027-yil 20-may BIPMning tashkil topgan kuni hamda Metrologiya kuni bo‘lgani sababli, bu sana ramziy ahamiyatga ega.

Kelajakda vaqt o‘lchovining yangi yo‘nalishlari

Leap secondni bekor qilish UTCni yanada soddalashtiradi: "Bizga hech narsa qilish kerak emas" deydi Tavella. Biroq, atom va astronomik vaqt orasidagi farq vaqt o‘tishi bilan ortib boradi. BIPM bu masalani hal qilish uchun leap hour konsepsiyasini muhokama qilmoqda – bu bir soatlik qo‘shimcha bo‘lib, ming yillik davrda amalga oshirilishi kutiladi.

Hozircha leap hour amalda qo‘llanilmaydi, lekin kelajakda UT1‑UTC farqi bir soniyadan ortiq bo‘lsa, tizimlar bu ma'lumotni alohida olishlari kerak bo‘ladi.

Cheklovlar, ochiq savollar va sanoatga ta’siri

Leap secondni olib tashlash bir qator muammolarni hal qilsa ham, quyidagi savollar hali ham ochiq:

• UT1‑UTC farqi katta bo‘lganda, qaysi sohalar (masalan, astronomiya, navigatsiya) yangi standartga moslashadi?
• Leap hourni joriy etish qachon va qanday texnik infratuzilma bilan amalga oshiriladi?
• Global tizimlar (masalan, GPS, satelit aloqa) yangi vaqt modeliga qanday moslashadi?

Bu savollarni hal qilish uchun xalqaro hamkorlik, yangi sinov platformalari va standartlashtirish guruhlarining faol ishi zarur.

Xulosa

2027-yildan boshlab leap secondni bekor qilish vaqt sinxronizatsiyasini soddalashtiradi va tizimlardagi noqulayliklarni kamaytiradi. Biroq, atom soatlari va Yerning aylanma tezligi orasidagi farqni kuzatish va boshqarish uchun yangi yondashuvlar, jumladan leap hour, kelajakda muhim rol o‘ynashi mumkin. Texnologik infratuzilma mutaxassislari, ilmiy tadqiqotchilar va standartlashtirish tashkilotlari bu o‘zgarishlarni birgalikda kuzatib, moslashish strategiyalarini ishlab chiqishlari lozim.