Yulduzlar orasidagi sir: Takrorlanuvchi radio signallar manbai oq dvod‑qizil jigarik tizimida topildi

Oxirgi yillarda astronomlar kosmosdan kelib chiqqan takrorlanuvchi radio signallarni (Long‑Period Radio Transients, LPT) o'rganishda qiyinliklarga duch kelishdi. Ushbu signallar bir necha daqiqadan bir necha soatgacha bo'lgan davrda takrorlanadi, lekin ularning kelib chiqishi aniq emas edi.

LPT ga oldingi taxminlar

Ilgari LPT manbai sifatida juda sekin aylanadigan magnetar yulduzlari yoki oq dvod bilan hamkorlikda ishlaydigan oq dvod‑oq yulduz juftliklari taklif qilingan. Magnetar g'oyasi nazariy modellar bilan mos kelmasligi, oq dvod juftliklari esa aniq aktsessiya jarayonini ko'rsatmaganligi sababli bu taxminlar qat'i sinovdan o'tgandi.

ASKAP teleskopi va yangi kashfiyot

Avstraliya universiteti Sidneydagi tadqiqotchilar Avstraliya Square Kilometer Array Pathfinder (ASKAP) radio teleskopi yordamida keng ko'lamli skanerlash olib borishdi. Ular ASKAP J1745‑08.9‑505149 nomli ob'ektni aniqlashdi va bu obyekt LPT manbai bo'lishi ehtimoli yuqori ekanligini tasdiqlashdi.

Tadqiqotchilar spektral kuzatishlar orqali ushbu obyektning vodorod (Balmer seriyasi) va geliy (HeI, HeII) emissiya chiziqlarini ko'rishdi. Ayniqsa, kuchli HeII chizig'i "magnetik kataklysmik o'zgaruvchilar" (magnetic cataclysmic variables) ga xos bo'lgan optik xususiyatdir.

Binar tizimning tuzilishi

Balmer chiziqlari radial tezliklarini tahlil qilish natijasida tizimning orbital davri taxminan 1.368 soat, ya'ni radio impulslarning takrorlanish davri 1.345 soatga juda yaqin ekanligi aniqlandi. Bu davrga mos keluvchi hamkor yulduz massasi taxminan Quyoshning 0.096 barobari, radiusi esa 0.13 barobari bo'lib, M6 sinfidagi qizil jigarik (red dwarf) ga to'g'ri keladi.

Demak, ASKAP J1745‑08.9‑505149 oq dvod va qizil jigarikdan iborat juda yaqin orbital masofada aylanadigan binar tizimdir. Oq dvod, Quyosh massasiga teng, ammo Yer o'lchamidagi zich yadroga ega bo'lib, qizil jigarik esa kichikroq, lekin zichligi kamroq bo'ladi.

Radio va X‑ray impulslarning kelib chiqishi

Ushbu tizimda oq dvod hamkor yulduzdan gazni o'ziga tortadi, bu gaz issiqlik orqali X‑ray nurlanishini yaratadi. Shu bilan birga, ikki yulduzning kuchli magnit maydonlari o'rtasida o'zaro ta'sir natijasida radio impulslar paydo bo'ladi. Radio impulslar va X‑ray nurlanishi vaqt jihatidan bir-biriga mos kelmasligi, ularning turli joylarda va turli mexanizmlarda yaratilishini ko'rsatadi.

China Academy of Sciences' Einstein Probe kosmik teleskopidan olingan ma'lumotlar ham X‑ray impulslarning 1.32 soatlik davrda o'zgarishini tasdiqladi, bu esa aktsessiya tezligi dinamik o'zgarishini ko'rsatadi.

Yangi xususiyatlar va ilmiy ahamiyati

ASKAP J1745‑08.9‑505149 radio impulslarining ellipti polarizatsiyasi, chastota tebranishi va "modulatsiya yo'laklari" (modulation lanes) kabi ilgari LPTlarda kuzatilmagan xususiyatlari ham aniqlangan. Bu hodisalar oq dvodning aylanma harakati va orbital harakati o'rtasidagi noaniqlikdan kelib chiqishi mumkin.

Ushbu kashfiyot LPTlar uchun "Rosetta toshi" bo'lishi mumkin: boshqa LPTlar ham oq dvod binar tizimlari yoki neytron yulduz pulsarlari bilan bog'liqmi‑yo'qligini aniqlashda muhim namuna bo'lib xizmat qiladi.

Kelajakdagi tadqiqotlar

Tadqiqotchilar radio, optik va X‑ray diapazonlarida qo'shimcha kuzatishlar olib borishni rejalashtirmoqda. Bu esa LPTlar mexanizmini yanada chuqurroq tushunishga, hamda kuchli magnit maydonlari va gravitatsion kuchlar ostida materiyaning xulqini o'rganishga imkon beradi.

Natijalar kosmik fizika, yulduz evolutsiyasi va radio astronomiya sohalarida yangi savollarni tug'diradi va kelgusida kosmosni o'rganishda yangi yo'nalar ochadi.