Wow! signali: 72 sekundlik sirli radio to‘qinining 47 yillig yuzagasi

1977-yil 15-avgust, 03:16 UTC. Ohio shtatidagi Delaware shahri yaqinidagi Ohio Wesleyan universiteti kampusida joylashgan "Big Ear" radioteleskopi samoviy fazoda tirishmayotgan, lekin juda aniq va kuchli bir signalni qayd etdi. Signal 72 sekund davom etdi — teleskop yer aylanishi sababli bir neqta ustida kuzatuv o‘lchamini to‘ldirishi uchun kerak bo‘lgan maksimal vaqt. Keyin — tinchlik. Signal qayta uchramadi.

Bu voqea bugungi kunda SETI (zamonaviy tashqi fuqaroiyatni qidirish) tarixidagi eng mashhur va hali ham hal qilinmagan mysteriya — "Wow! signali" deb ataladi. Uning nomi kompyuter chop etish qogʻozidagi bir qator raqam va harflar — 6EQUJ5 — ning yanida astronom Jerry Ehman qo‘lda yozgan "Wow!" belgisidan kelib chiqqan.

Nega aynan 1420 megagerts?

Tarixga qaramasdan, 1959-yilda Cornell universiteti fiziklari Philip Morrison va Giuseppe Cocconi Nature jurnali maqolasida radikal fikr bildirgan edilar: agar tashqi fuqaroiyat radio chastotalarida aloqa qurmoqchi bo‘lsa, ular tabiiy ravishda eng keng tarqalgan element — vodorod — spektr chizig‘i, ya‘ni 1420.4058 MHz (21 santimetr to‘lqin uzunligi) chastotasini tanlashlari loyiq. Bu chastota kozmosdagi "umumiy til" kabi xizmat qilardi.

1973-yilda Ohio shtat universiteti Big Ear radioteleskopini SETI loyihasi uchun ajratdi. Bu tarixdagi eng uzoq davom etgan qidiruv dasturi bo‘ldi. 1977-yil oqibatida Ehman loyihada volontyor edi: u IBM 1130 kompyuteri qayta ishlagan, chiziq chop etuvchi printer qogʻozlariga yozilgan ma'lumotlarni qo‘lda tahlil qilardi. 15-avgust ma'lumotlari orasida u signal/shovqin nisbati (SNR) o‘tkir oshib borayotgan qatorni kuzatib, hayron qoldi.

6EQUJ5 — bu xabar emas, intensivlik grafigidir

Ko‘pchilik bu qatorni kodlangan xabar deb o‘ylasa-da, aslida u signal kuchlanishining vaqt bo‘yicha o‘zgarishini ifodalovchi alifavi-raqamli shkaladir. Tizim quyidagicha ishlaydi:

• Bo‘shliq (space) — 0–1 sigma (fon darajasi);
• 1–9 raqamlari — 1–9 sigma;
• A, B, C… harflari — 10, 11, 12… sigma.

U harfi — 30–31 sigma. Ya'ni signal fon shovqinidan 30 marta kuchliroq edi. Bu radioradioastronomiyada juda kam uchraydigan, deyarlik "imkonsiz" kuchlanishdaraja.

Chastota o‘rniga kelib, uchta manba farqli qiymat berdi: observatoriya direktori John Kraus 1994-yilda 1420.3556 MHz deb yozdi, Ehman esa 1998-yilda 1420.4556±0.005 MHz deb aniqladi. Ikkinchi qiymat vodorod chizig‘idan 50±5 kHz yuqorida — bu agar "mavi siljish" (blue shift) bo‘lsa, manba Yerga yo‘lga 10 km/s tezlikda yaqinlashayotganini anglatadi. Farqning sababi qiziq: teleskopning birinchi mahalliy generatori (local oscillator) 1450.4056 MHz bo‘lishi kerak edi, lekin buyurtma shaklida xatolik sababli 1450.5056 MHz (0.1 MHz yuqori) generator yetkazib berilgan. Dastur bu xatoni tuzatib yozilgan edi; Ehman hisob-kitoblarida buni hisobga oldi.

Kenglik va vaqt — qanday qilib bitta ustunga sig‘ib qoldi?

Signal kengligi (bandwidth) 10 kHz dan kam edi. Bu "chiziq chastotali" (narrowband) signal degani; lekin zamonaviy SETI qidiruvlari ~1 Hz keskinlikka erishgan. Big Ear imkoniyatlari cheklangan edi: u 50 ta 10 kHz kenglikdagi kanalga ega edi, va Wow! signali deyarli bitta kanalga (bitta ustunga) mahsus edi.

Vaqat o‘rniga: teleskop faqat balandlik (altitude) bo‘yicha sozlanardi, azimutni Yer aylanishi bilan o‘zgartirdi. Bu demakki, signal 72 sekund davomida teleskop "ko‘z" maydonida bo‘lgan paytda qayd etildi. Agar signal doimiy bo‘lsa, u har kuni bir xil vaqtda qayta uchrash kerak edi. Ammo takrorlanmadi.

Qidiruvlar va gipotezalar: nima topilmadi?

Voqeadan keyin yuzlab takroriy kuzatuvlar o‘tkazildi — Big Ear o‘zida, keyin boshqalar (META, Project Phoenix, Allen Telescope Array, Green Bank, Arecibo). Hech biri natija bermadi. Asosiy gipotezalar:

• Kosmik chang'oqlardan to‘nish: chiziq chastotali signal uchun kenglik juda katta kelib chiqadi.
• Interstellar siqillash (scintillation): kuchlanishni tushuntirishi mumkin, lekin chastota stabiligi va takrorlanmasligi — yo‘q.
• Komet suvlik (vodorod) bulutlari: 2017-yilda 266P/Christensen va 335P/Gibbs kometlari taklif qilindi, lekin ularning chastotasi va harakati mos kelmadi.Yer osti interferometri (masalan, sputnik yoki askari radio): chastota hamda joylashuv (Sagittarius yo‘ldoshi) bunga zid keladi.

Hozirgacha hech bir yer osti yoki kozmik manba tasdiqlanmadi.

Nega bu hali ham muhim?

Wow! signali SETI metodologiyasining uchta asosiy darsini bugun ham eslatib turadi:

1. Takrorlanuvchanlik shart. Ilmiy kashf takrorlanishi kerak. Bitta voqea — statistik tashaduf yoki tizim xatosi bo‘lishi mumkin.
2. Chastota tanlovi strategik. Vodorod chizig‘i ("suvoq chastota") hali ham asosiy nomzod, lekin zamonaviy qidiruvlar milliardlab chastota va optik diapazonga ham kengaydi.
3. Keskinlik va tezlik muhim. 1977-yilda 10 kHz kanal va 10 sekundlik namuna olinishi bugungi 1 Hz / sub-millisekund standartlarga nisbatan juda g‘alati.

Shu sababli ham zamonaviy loyihalar — masalan, Breakthrough Listen va SETI Institute — parallel ko‘p kanalli, yuqori vaqt keskinligidagi qidiruvlarga o‘tgan.

Ochiq savollar va kelajak

Bugun ham uchta asosiy savol javobsiz qoldi:

• Agar bu tashqi fuqaroiyat signal bo‘lsa, nima uchun faqat bir marta yuborilgan? (Energiya tejashmi? Yo‘lga yo‘naltirilgan peshqadam signalmi?)
• Agar tabiiy astrofizik voqea bo‘lsa, qanday mexanizm aynan 1420 MHz da, 10 kHz kenglikda, 30 sigma kuchda, 72 sekund davomida signal yaratishi mumkin?
• Yer osti interferometrining juda kam uchraydigan, hali dokumentatsiyalangan bo‘lmagan turi bo‘lsa?

Yangi avlod radioteleskoplar — SKA (Square Kilometre Array), ngVLA — mikrovatt darajasida signallarni ham, millisekund miqyosidagi o‘zgarishlarni ham qidirish imkonini beradi. Agar Wow! signali haqqiqiy va takrorlanuvchi bo‘lsa, u kelajakda aniq topiladi. Agar yo‘q bo‘lsa — u tarixburchak "imkonsiz" signal sifatida qaladi, bizga qidiruv texnologiyasini takomillashtirgan holda.

Hozircha Wow! — bu kosmosning bizga yo‘llagan eng qisqa, eng kuchli va eng chiroyli "allo" deb o‘ylashimizga sabab beruvchi, lekin hali ham javobsiz qolgan signal. Uning haqiqiy tabiati — tabiiy, texnogen yoki aksar — hali ham ochiq ilm fanlari uchun bir qiyinlik va ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda.

Asl manba: en.wikipedia.org