Ta'amlashni ishlov berishning metabolik va beyn ta'siri: Virginia Tech tadqiqoti

O'zbekiston Respublikasi ilmijoshalari hamda jahon ilmijoshalari ta'mi va sog'liq munosabatlarini chuqurroq o'rganishda, ta'am mahsulotlarining ishlov berish darajasi o'zgarishi metabolik jarayonlar va beyn funksiyasi bilan qanday bog'liq bo'lishi muhim savol sifatida ko'namayapti. Virginia Tech ning Fralin Biomedical Research Institute at VTC ilmiy guruhi shu savolga javob berish uchun, kaloriya, uglevod, yogh, protin, suz, tuz va vazn bo'yicha bir xil bo'lgan, lekin ishlov berish darajasi farqli ikki turdagi ta'amni solishtirib ko'rdi.

Tadqiqot usulii va ishtirokchilar

Tadqiqotda 18 dan 45 yoshgacha bo'lgan salomat odamlar qatnashdi. Jami 57 ishtirokchi chaqirilib, ular ikki alohida seansda ikki turdagi ta'amni yedi: bir biri minimally processed (minimally ishlov berilgan), ikkinchisi ultraprocessed (ultra ishlov berilgan). Har bir seans orasida kamida kun uch yoki undan ko'p farq qoldirildi, shu bilan bir xil shaxsning har bir ta'amga javobini mukayis qilish imkoniyati tuzildi.

Har bir ishtirokchi tongdan oldin to'liq o'ziq-ovqatdan ozod bo'lib, metabolik kamera (sealed, airtight room) ichiga tushdi. Ushbu kamera energiya sarflashi va metabolik parametrlarni aniqlash uchun mo'ljallangan. Asl o'lchovlar olingan so'ng, ishtirokchilarga 300 kaloriyali ta'am berildi, ularning ichida:

• Ultra ishlov berilgan ta'am: peanut butter va jelly sandwichning bir miqdori, deli turkiy, veggie chips, kek, cereal, instant pured kartoshka va kam miqdori suv;
• Minimally ishlov berilgan ta'am: kesilmis banan, qo'ziqorin, panir ja va yumurta.

Yechilgan ta'amlar manba ko'rsatgan Nova klassifikasiyasi asosida tanlandi, u ta'amlarni ishlov berish darajasi bo'yicha 4 guruhga ajratadi. Tadqiqotchilar har bir parametrni (uglevod, yogh, protin, kaloriya, suz, tuz, vazn) 1 foiz ichida tenglab olganlarini bildirdi, shu bilan ta'amlarning giziati etiketkasi praktik bir xil ko'rinishda bo'lishi mumkin edi.

Metabolik natijalar

Ta'am yediktan so'ng kan namunalari olindi, keyin soatlik intervalda 6 marta qo'shimcha kan olindi. Ushbu namunalar orqali insulin javobi, energiya sarflashi (energy expenditure) va uglevod oksidatsiyasi (carbohydrate oxidation) o'lchandi.

Natijalarda kutilmagan farq ko'rsatildi: ultra ishlov berilgan ta'am orqali insulin darajasi significativamente oshirdi, energiya sarflashi ham ko'rbadi, lekin uglevod yakunilishi (carbohydrate oxidation) kamaydi. Bu holat kan shakkarini biroz oshirib, uzoq muddatda diabet riskini oshurishi mumkin.

Birinchi muallif Zach Hutelin, "Har bir metabolik ko'rsatkichda farq ko'rdik, bu bizi hayratga boy" – deb dedi. Ushbu natija, faqat makroelementlar (uglevod, yogh, protin) hisoblab, ta'am ishlov berishining o'zini alohida faktor sifatida hisoblash kerakligini ko'rsatadi.

Beyn mukofoti tizimi va ta'amga qo'llaniladigan qiymat

Metabolik seanslardan tashqari, ishtirokchilarga alohida kunlarda funksional magnit rezonans tomografiyasi (fMRI) yordamida beyn aktivitiysi o'qildi. Ushbu usul kan qan o'zgarishlarini kuzatib, beyn ning qaysi qismi faollashayotganini aniqlaydi.

fMRI sessiyasida ishtirokchilarga kaloriya va mikroelementlar teng bo'lgan, lekin ishlov berish darajasi farqli ta'am rasmlari ko'rsatildi. Har bir rasm ko'rsatilgan so'ng, ishtirokchilardan ularning shu ta'amga qancha to'lov qilishga tayyor ekanligini so'radilar. Shu usul ta'amning subjectiv qiymati (how much they would pay) beyn aktivitiysi bilan bog'liq bo'lishini tekshirishga imkon berdi.

Tahlilda ventral striatum va nucleus accumbens – beynning o'rganish, motivatsiya va mukofot bilan bog'liq qismlari – faollashish darajalari farq ko'rsatdi. Qiziqisi, ishtirokchilardan hech kim ultra ishlov berilgan yoki minimally ishlov berilgan ta'amga qo'shimcha to'lov qilishga tayyor ekanligini bildirmadi, lekin metabolik farqlar (masalan, uglevod yakunilishi) beynning bu qismlarida aktivitet o'zgarishlariga bog'liq bo'ldi.

Bu natija, ta'am ishlov berishining metabolik o'zgarishlari beynning ta'amga nisbatan baholanishini o'zgartirishi mumkin deb sug'urtaydi. Aks holda, faqat ta'amning mazagi yoki kaloriysi baholashga bog'liq bo'lmadi.

Tahlil, cheklovlar va kelajakdagi yo'nalishlar

Tadqiqotning kuchli tomonlari: ishtirokchilarga ikki turdagi ta'amni alohida seanslarda berish, metabolik kamera va fMRI kabi obyektiv usullar, va ta'amlarning makroelementlar bo'yicha tenglab olish. Bundan tashqari, ilova quyidagicha cheklovlarga ega:

• O'rta yoshdagi salomat odamlar orqali olib chiqqan natijalar, yoshli yoki kasallikli aholi uchun universal ekanligiga ishonch hosil qilmaydi;
• Faqat bitta ta'am turi (300 kaloriya) ishlatildi, kuchli ta'am yoki uzun muddatli dietsi ta'siri o'rganilmadi;
• Metabolik kamera ichida ishtirokchilarga seans oralig'ida aktiv fizikali yuk qo'llanilmadi, bu haqiqiy hayot shartlariga to'g'ri kelmaydi.

Keyingi tadqiqotlar uchun tavsiya:

• Uzoq muddatli ta'mnish rejimlari (haftalik yoki oylik) orqali metabolik va beyn o'zgarishlarini kuzatish;
• Insulin rezistentsiya, lipid profil va yangilik markazlari (biomarklar) bilan birgalikda o'lchov;
• Farqli kulturni va sosio-ekonomik gruppalarda ta'am ishlov berishining ta'siri;
• Nova klassifikasiyasini kengaytirib, ta'am komponentlari (additivat, emulgatorlar) alohida ta'sirini izlash.

Virginia Tech ilmiy guruhi, Alex DiFeliceantonio ning so'zlariga ko'ra, "Ultra ishlov berilgan ta'amlar jahon bo'yicha o'rtacha amerikalikning kunlik kaloriyalarining yarimdan ko'pini tashkil etadi. Ularning yuqori sevimli, qulay va arzon bo'yicha sifatlari ularni overconsumption (over-ishonch) ga yo'naltiradi, lekin sababini metabolik va neyrologik jihatdan tushunish hali yakuniy emas."

Xulosa

Virginia Tech va Fralin Biomedical Research Institute ilmiy tadqiqoti, kaloriya, uglevod, yogh, protin, suz, tuz va vazn bo'yicha teng ta'amlarning ishlov berish darajasi farqini hisoblash orqali, bu farqning metabolik jarayonlar va beyn mukofoti tizimi bilan bog'liq bo'lishini aniqladi. Ultra ishlov berilgan ta'am insulin javobini oshiradi, energiya sarflashtirishni oshiradi, lekin uglevod yakunilisini kamaytiradi, shu bilan kan shakkarini uzun vaqtga tutib holda qiladi. Biroq, beynning motivatsiya va mukofot tizimi (ventral striatum va nucleus accumbens) ham shu metabolik farqlar bilan bog'liq o'zgarishlar ko'rsatadi, lekin ishtirokchilardan ta'amga qo'shimcha to'lov qilishga tayyor ekanligini bildirmadi.

Bu natija, ta'am ishlov berishining o'zini alohida faktor sifatida hisoblash zarurligini, faqat makroelementlar bilan cheklanmaslikni, va jahon bo'yicha o'sadigan ultra ishlov berilgan ta'amlar konsumtsiyasining sog'liqga ta'sirini chuqurroq o'rganish yo'lini ochadi. Tadqiqotning natijalarini manba orqali batafsil o'qish mumkin.

Asl manba: news.vt.edu