ExxonMobil ichki ilmiy xodimlari kompaniyaning iqlim yechimlariga shubha bildirdi

1988-yil NASA klimatolog James Hansenning Kongressga bergan guvohligi va keyingi yillarda BMTning Iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo paneli (IPCC) tashkil etilishi iqlim o'zgarishi masalasini jahon e'tiboriga olib keldi. Bu davrda neft va gaz sanoati ham, ayniqsa ExxonMobil, o'z strategik yo'nalishlarini qayta ko'rib chiqishga majbur bo'ldi.

Kontekst va tarixiy fon

ExxonMobilning ichki ilmiy bo'limi 1990-yillardan boshlab iqlim o'zgarishi bo'yicha tadqiqotlar olib borgan. Biroq, kompaniyaning ommaviy bayonotlari va ijtimoiy mas'uliyat hisobotlari ko'pincha iqlimga qarshi kurashish texnologiyalarini, xususan bioyoqilg'i, karbon tutib olish va saqlash (CCS) tizimlarini targ'ib qilgan. Bu yondashuvlar, investorlar va siyosatchilar tomonidan iqlim xavfini kamaytirishning muhim qismi deb qabul qilingan.

2024-yilda Massachusetts shtati ExxonMobilga qarshi sudga murojaat qilganidan so'ng, kompaniyaning ichki hujjatlari ommaga oshkor bo'la boshladi. Ushbu hujjatlar orasida Frank Sprowning 2022-yilgi ichki memo [DocumentCloud]da iqlim siyosati bo'yicha global konsensus yuzaga kelishi ExxonMobilga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkinligini ogohlantirgan.

Ichki ilmiy xodimlarning ogohlantirishlari

Yangi ochilgan hujjatlar orasida ExxonMobilning ilmiy xodimlari, ayniqsa bioyoqilg'i va CCS bo'yicha tadqiqotlar olib borganlar, kompaniyaning ommaviy da'volariga qarshi turli tanqidiy izohlar bergan. Ular, texnologik samaradorlik, iqtisodiy barqarorlik va atrof-muhitga ta'sir nuqtai nazaridan ko'plab muammolarni ko'rsatgan.

Masalan, bir ilmiy xodim bioyoqilg'i ishlab chiqarishning energetik balansini tahlil qilib, ko'p hollarda energiya sarfi ishlab chiqariladigan bioyoqilg'idan ko'proq bo'lishini qayd etgan. Boshqa bir mutaxassis esa karbon tutib olish texnologiyasining uzun muddatli saqlash xavfsizligini shubhalantirgan, chunki yer osti geologik strukturalarining barqarorligi hali to'liq o'rganilmagan.

Texnik da'volar va ularning tahlili

ExxonMobil kompaniyasi o'zining Carbon Capture and Storage (CCS) texnologiyasini “yuzlab million tonna CO₂ ni yillik ushlab turadi” deb reklama qilgan. Ichki hujjatlarda esa bu raqamlar laboratoriya sharoitida, idealizatsiyalangan modellarda olinganligi, real sanoat sharoitida esa samaradorlik 30‑40% ga kamayishi mumkinligi ko'rsatilgan.

Bioyoqilg'i bo'yicha ham shunga o'xshash farqlar mavjud. ExxonMobilning rasmiy hisobotlarida bir litr bioyoqilg'i ishlab chiqarish uchun 0,5 kg CO₂ emissiyasi kamayishi ta'kidlangan, ammo ichki tadqiqotlar bu ko'rsatkichni 0,2‑0,3 kg gacha pasaytiradi, chunki qishloq xo'jaligi amaliyotlari, yer maydonlari va suv resurslari hisobga olinmagan.

Raqobatchilar va oldingi yondashuvlar bilan taqqoslash

ExxonMobilning iqlim yechimlari bilan bir qatorda, boshqa neft-gaz kompaniyalari ham o'xshash texnologiyalarni rivojlantirmoqda. Masalan, Shell va BP kompaniyalari ham CCS loyihalarini amalga oshirayotgan bo'lsa-da, ularning ichki hisobotlari ham texnik cheklovlar va iqtisodiy barqarorlik masalalariga e'tibor qaratadi.

Shuningdek, startaplar va ilmiy tadqiqot institutlari tomonidan ishlab chiqilgan yangi membranali CCS tizimlari va alglar asosidagi bioyoqilg'i texnologiyalari ko'proq energiya samaradorligini taklif qiladi. Bu raqobatchilar, ExxonMobilning eski usullariga nisbatan yanada kichik kapital sarfini va tezroq bozorga chiqish imkoniyatini ko'rsatadi.

Cheklovlar, ochiq savollar va kelajakdagi yo'nalishlar

ExxonMobil ichki hujjatlari ko'rsatganidek, iqlim texnologiyalarining amaliyotga tatbiq etilishi bir qator cheklovlarga duch keladi:

• Texnik samaradorlik: laboratoriya sharoitida yuqori natijalar, sanoat masshtabida pasayish.
• Iqtisodiy barqarorlik: katta kapital sarfi, uzoq muddatli rentabellik noaniqligi.
• Atrof-muhit xavfi: karbon tutib olish joylarining geologik barqarorligi, bioyoqilg'i uchun yer maydonlari.
• Siyosiy va ijtimoiy qabul qilish: jamoatchilik va siyosatchilar tomonidan texnologiyalarning “yaqin kelajakda” samarali deb qabul qilinishi.

Kelajakda bu masalalarni hal qilish uchun, mustaqil ilmiy tekshiruvlar, shaffof ma'lumotlar almashinuvi va hukumat nazorati zarur. ExxonMobilning ichki tanqidlari, kompaniyaning o'z strategiyasini qayta ko'rib chiqishi va yanada realistik iqlim rejalarini ishlab chiqishi uchun signal bo'lishi mumkin.

Kimga va qanday ta'sir qiladi

Bu hujjatlarning ommaga oshkor bo'lishi bir necha darajada ta'sir ko'rsatadi:

• Investorlar: iqlim risklarini baholashda yanada ehtiyotkorlik bilan yondashish, ESG (environmental, social, governance) reytinglarini qayta ko'rib chiqish.
• Regulyatorlar: korporativ iqlim ma'lumotlarini audit qilish, mustaqil tekshiruv talablarini kuchaytirish.
• Raqobatchi kompaniyalar: o'z texnologik yondashuvlarini yanada shaffof qilish, ilmiy asoslangan strategiyalarni taklif etish.
• Jamoatchilik: iqlim siyosati va korporativ da'volarga nisbatan tanqidiy fikrni kuchaytiradi, ijtimoiy bosimni oshiradi.

Umuman olganda, ExxonMobil ichki ilmiy xodimlarining tanqidlari, kompaniyaning iqlimga qarshi kurashish strategiyasini qayta ko'rib chiqish zarurligini ko'rsatadi. Bu holat, sanoatdagi boshqa yirik o'yinchilarga ham o'z texnologik da'volarini yanada aniqroq va ilmiy asoslangan tarzda taqdim etishga undashi mumkin.

Manbalar: Ars Technica, Wall Street Journal, DocumentCloud memo.