NKMZ IPO: oltin rekordlari yetarli emas, korporativ boshqaruv va IFRS standartlari oldinda

Dunyo bozorlarida oltin narxi tarixiy tepaga yetganida, O‘zbekistondagi eng yirik oltin kazib oluvchi — Navoiy kon-metallurgiya kombinati (NKMZ) — hali ham birlamchi ommaviy joylashtirish (IPO) finish chizigiga yetib bormoqda. Davlat aktivlarini boshqarish agentligi (DABA) direktori Sohibjon Murodov 8-oktabr matbuot anjumanida jarayonning «to‘xtatilmagan», balki «tayyorlash bosqichida» ekanligini, lekin bu yo‘lning eng qiyin qismi — moliya shaffofligi va boshqaruv modeli — hali oldinda turganligini aytdi.

IPO yo‘li: «to‘xtatish» emas, «tayyorlash» davri

Prezidentning 2024-yil 19-aprelgi qarori bo‘yicha NKMZ aksiyalarining 5% gacha bo‘lgan qismi 2025-yil uchinchi choragida joylashtirilishi rejalashtirilgan edi. Keyinroq bu hajm 10–15% gacha oshirildi, va muddat 2025-yil ikkinchi yarmi deb belgilandi. Ammo 2026-yil oktabri kelib tushganida ham IPO bo‘lib o‘tmadi. Murodov bu kechikishni inobatga olmasa, «kompaniya IPO ga chiqish yillab vaqt talab qiladi» deb javob berdi.

Asl muammo bozor sharoitida emas, ichki tayyorgarlikda. IPO narxi xalqaro fond bozori kotirovkalari asosida shakllanadi, shuning uchun oltin narxining o‘zgarishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri rejalarga ta’sir qilmaydi. Lekin investorlarga kompaniyaning barqaror va ochiq moliya natijalari ko‘rsatilishi shart. Bu degani, NKMZ o‘z moliya tarixini «toza» va me’yorlashgan ko‘rinishda taqdim etishi kerak.

Uchta tashkilotga ajratish va IFRS: nima uchun bu muhim?

Islohotlarning birinch bosqichlaridan biri 2022-yil 1-yanvardan boshlab eski davlat korxonasini uchta mustaqil tuzilma ga ajratish bo‘lgan:

• «Navoiy kon-metallurgiya kombinati» AK — asosiy operatsion holdir;
• «Navoiyuran» davlat korxonasi — uran qazib olishga bag‘ishlangan;
• «NKMZ jamg‘armasi» davlat muassasasi — ijtimoiy aktivlar va infrastruktura bilan shug‘ullanadi.

Bu ajratish faqat kağızda emas, boshqaruv mexanizmlarini transformatsiya qilish jarayonidir. Hozir boshqaruv tizimi xalqaro standartlarga, buhgalteriya hisoboti esa Moliya hisobotining xalqaro standartlari (IFRS) ga o‘tkazilmoqda. Investor uchun bu — signal: kompaniya «qo‘lda yozilgan» hisobotlar emas, audit o‘tgan, solishtirib bo‘ladigan ma’lumotlar bilan bozorga kiradi.

Murodovning so‘zlarida: «IPO ga chiqish ma‘lum bir tarixni talab qiladi. Ya‘ni kompaniyaning ijobiy va ochiq e‘lon qilingan ko‘rsatkichlarga ega faoliyat tarixi bo‘lishi kerak.» Bu tarixsiz IPO — bu qimorga o‘xshaydi, professional bozor esa shunga yo‘l qo‘ymaydi.

Moliya ko‘rsatkichlari: oltin yordamida, lekin hajm qisqardi

NKMZ moliya natijalari kuchi bilan ko‘tarilmoqda, lekin tarkibi o‘zgarib bormoqda:

• 2025-yil: oltin ishlab chiqarish 3,15 mln troy unsiya (1,9% o‘sish), tushum 10,83 mldr $ (46,4% o‘sish), tozalanagan EBITDA 6,95 mldr $.
• 2026-yil 1-yarim: tushum yana 49,9% o‘sib 7,07 mldr $ ga yetdi. Asosiy omil — jahon bozorida oltin narxining o‘sishi.
• Og‘ir yuk: 2026-yil 1-yarimda ishlab chiqarishning jismoniy hajmi 1,8% kamayib, 1,51 mln unsiya tashkil etdi.

Bu tendentsiya aniq: kompaniya narx konyunkturasidan foydalanyapti, lekin operatsion samaradorlik (hajm) sezilarli darajada o‘sishmayapti. IPO investori uchun bu muhim signal: kelajakda narx to‘g‘risida kelganda, tushum qanchalik barqaror bo‘ladi?

«Navoiyazot»: kimyo clusteri uchun «toza balans» talab qilinmoqda

Matbuot anjumanining ikkinchi katta mavzusi — «Navoiyazot» va issiqlik elektr stansiyalarini xususiylashtirish tayyorgarligi bo‘ldi. Bu O‘zbekistondagi eng yirik mineral yog‘lar va kimyo mahsulotlari ishlab chiqaruvchilaridan biri. Ammoniak, karmamid, poli vinil xlorid va boshqalarni chiqaradi.

Lekin DABA yo‘l haritasida «Navoiyazot»ni bevosita sotish bosqichiga hali o‘tmagan. Avval — moliya sog‘lomlashtirish:

• Balansdan nosohaviy (non-core) aktivlarni chiqarib, «toza aktiv» shakllantirish;
• Keyin — kompaniya aktivlari tuzilmasini maqbulashtirish;
• Va faqat shundan keyin — xususiylashtirish mexanizmi (IPO yoki to‘g‘ri sotuv) tanlash.

Murodov: ««Navoiyazot» — bizning katta kimyo sohasidagi strategik loyiha. Uning joylashgan hududi va infrastrukturasidan kelib chiqib, atrofida katta kimyo klasteri shakllantiriladi.» 2022-yil 10-oktabrgi qaror bilan «Navoiy kimyo texnoparki» yaratish va «Navoiyazot»ning ayrim bino, inshoot va yer maydonlarini «O‘zkimyosanoat» ga berish belgilangan edi. Bu klaster shakllantirish jarayoni xususiylashtirishdan oldin tugallanishi kerak.

2025-yil yakunida «Navoiyazot» ishlab chiqarish hajmi 7,3 trln so‘m, eksport rejasi 104% bajarilgan. Kompaniya moliyaviy jihatdan kuchli, lekin xususiy investor uchun «toza» balans va aniq aktivlar tuzilishi zarur.

Nima kutilmoqda: investorlarga ko‘rsatish va sana

DABA rahbari yangi taxminiy IPO sanasini aytmadi. Ammo 15-oktabrda NKMZ rahbariyati investorlar bilan uchrashuv o‘tkazib, moliya natijalari va korporativ transformatsiya jarayonini taqdim etgan. Bu — «yo‘l haritasining» keyingi amaliy bosqichi.

Kuzatuvchilar uchun esda tutib qolish kerak bo‘lgan nuqtalar:

• IFRS audit yakunlanishi: Bu IPO uchun «qo‘lga kiritish» sharti.
• Boshqaruv kengashi tarkibi: Mustakil direktorlar va xalqaro tajribaga ega shaxslar kirishi kutiladi.
• «Navoiyazot» balans tozalash davomiyligi: Qaysi aktivlar «nosohaviy» deb topiladi va ularning qiymati qancha — bu xususiylashtirish narxini aniqlaydi.
• Oltin narxi volatiligi: Agar narx tushsa, NKMZ moliya modeli qanchalik chidamli?

Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston kapital bozori tarixidagi eng kattalaridan biri bo‘lishi mumkin bo‘lgan IPO hali ham «tayyorlanish» bosqichida. Oltin narxi rekordlari fon yaratdi, lekin asl ish — shaffof korporativ boshqaruv, xalqaro hisobot standartlari va investor ishonchini qazib olish. Bu jarayon tezligi emas, sifati bilan o‘lchanadi. Va hozirgi holatda DABA tezlikka emas, sifatchilikka intilayotganini ko‘rsatmoqda.