Bizning allomamizning tezlashuvchi kengayishining sababi — qora energiya — astronomiyada eng katta sirlaridan biridir. Qora energiya butun allomamizni qamrab olgan bo'lsa-da, biz uni haqida deyarli nima bilmaymiz. Arizona shahridagi Sonoran cho'lidagi tog'larda joylashgan Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) bu sirni ochishga harakat qilmoqda.
DESI loyihasi 5 yil davomida kosmosni xaritalashni davom ettirdi va natijada eng katta uch oʻlchovli alloma xaritasini yaratdi. Endi DESI Legacy Imaging Surveysning yangi versiyasi chiqdi, bu esa har kimga katta miqdordagi osmon ma'lumotlarini o'rganish imkonini beradi.
Yangi xarita 5.6 trillion piksel va 4 milliard osmon jismlarini, jumladan yulduzlar, galaktikalar, qora teshiklar va asteroidlarni o'z ichiga oladi. Bu xarita butun osmonning taxminan 75 foizini qamrab oladi va ko'rinadigan yorug'lik va yaqin infraqizil to'lqinlarni qayd etadi.
O'zbekistonlik astronomlar bu loyihada faol ishtirok etmoqda. Ular DESI loyihasining ma'lumotlarini o'rganish va tahlil qilishda ishtirok etmoqda. Bu loyihaning natijalari O'zbekiston bozorida ham keng foydalanilishi mumkin.
DESI loyihasi 13 yil davomida davom etgan tadqiqotlarga asoslanadi. Loyihada 160 dan ortiq olimlar ishtirok etgan va ular 1800 dan ortiq ilmiy maqolalar nashr etgan. Bu maqolalar DESI loyihasining ma'lumotlariga asoslanadi.
David Schlegel, Lawrence Berkeley Milliy Laboratoriyasining olimi va Legacy Surveysning hamraisi, DESI loyihasining ma'lumotlari astronomiya tadqiqotlarining asosini tashkil etayotganini ta'kidlaydi. U shunday deydi: "Bugungi kunda astronomik ob'ektlar bilan ishlayotganingizda, siz odatda Legacy Imaging Viewer ni ochib, nima ko'rayotganingizni ko'rib chiqasiz."
Qora energiya allomamizning kengayishiga sabab bo'lgan deb hisoblanadi. Astronomlar bu kuchni tahlil qilish uchun boshqa osmon jismlarining harakatlanish tezligini o'lchashadi. DESI loyihasining birinchi uch yil davomidagi ma'lumotlari qora energiyaning doimiy kuch emas, balki vaqt o'tishi bilan zaiflashib borayotgani haqidagi gipotezani tasdiqlaydi.
2027-yilda DESI loyihasining to'liq besh yil davomidagi ma'lumotlari nashr etilishi kutilmoqda. Bu ma'lumotlar allomamizning o'tmishi va hozirgi holatini eng aniq tarzda tasvirlash imkonini beradi.
DESI loyihasining kuzatuvlari NASAning Nancy Grace Roman kosmik teleskopi kabi boshqa kosmik loyihalar uchun referens va taqqoslash nuqtasi sifatida foydalaniladi. Olimlar, shuningdek, petabayt miqyosidagi astronomik ma'lumotlarni tezroq tahlil qilish uchun sun'iy intellekt vositalarini o'rganishga qaror qilishdi.
Arjun Day, Legacy Surveysning hamraisi va Milliy Fanlar Jamiyati astronomi, shunday deydi: "Bizning allomamizni o'rganish doimiy ravishda osmonning tasvirlarini bilan boshlanadi. Bu ma'lumotlar allomamizning kengayish tarixi va bizning galaktikamizning shakllanishini o'rganish uchun asosdir. Lekin osmon butun dunyoga tegishli va bu tadqiqot har kimga uning ajoyibligini ko'rish imkonini beradi."
Hunan universiteti olimlari AI yordamida Spherical Hadwiger teorema-sini isbotlab, matematika sohasida yangi bosqich ochdilar. Bu voqea matematiklar uchun qanday ta'sir ko'rsatishi va bu sohaning kelajagi haqida fikr yuritishimizga sabab bo'ldi.
Isar Aerospace Germaniya kompaniyasi Norvegiyada ikki bosqichli Spectrum raketasini yerga yaqin orbitaga olib chiqib, Yevropaning mustaqil kosmik imkoniyatlarini kengaytirdi.
Yangi tadqiqot natijalari farmed salmonning oziqlik qimati, ayniqsa Omega-3 yog'li kislotalari miqdori kamayib qolganini ko'rsatdi.
Yangi arXiv maqolasi 3‑o‘lchamli Navier‑Stokes‑ning o‘rnatilgan modelida vaqtga bog‘liq yiriklashuvni isbotlaydi, bu esa haqiqiy tenglama uchun yangi yo‘nalishlar ochadi.