Stargazing — bu faqat kecha tongi dam olish emas, balki zamonaviy astronomiya uchun katta ma'lumotlar oqimi bilan ishlash degani. DESI Legacy Imaging Surveys jamoasi hozirgacha yaratilgan eng katta va eng chuqur 2D rangli jahon xaritasini ommaga ochdi. 5,6 trillyun piksel hajmidagi va deyarli 4 milliard yulduz, galaktika va boshqa falakiy obyektni qamrab olgan bu xarita, samarqanddagi astronomik kashfiyotlar uchun yangi standart o'rnatdi.
Bu natija bir kunda paydo bo'lmagan. Loyiha 2,285 kecha davomida uchta yer osti observatoriyasidan — Cerro Tololo (DECaLS), Kitt Peak (MzLS) va Arizona universiteti Steward observatoriyasi (BASS) — yig'ilgan 263,407 ta teleskop ko'rinishlarini birlashtirdi. Qo'shimcha ravishda, NASA WISE uydu missiyasining yillar davomida yig'ingan ma'lumotlari ham kiritildi. Barcha bu tasvirlar, har biri o'zining atmosferik va teleskop sharoitlariga ega bo'lgan, Berkeley Labdagi Perlmutter sverxkompyuterida sekson hafta ichida qayta ishlangan.
Natijada, osmonning taxminan 75% qismi kuzatish uchun ochiq qoldi — bizning Samak yo'li galaktikasining to'qon yulduzlari va changi chetgalaktika ko'rinishini cheklamasdan. Bu, DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) spektral kuzatuvlari uchun "tayyorlovchi fotografiya" xizmat qiladi: galaktikalar qayerda joylashganini va qanchalik yorqinligini aniqlab, DESI ularning nurini turli to'lqin uzunliklarida o'lchab, masofalarni hisoblashi va 3D xarita qurishi mumkin bo'ladi.
Asl maqsad — qul energiya (dark energy) ni tushunish. Bu kainat kengayishining tezlashuviga sabab bo'lgan, hali ham noaniq kuch. DESI o'zining besh yillik asl rejasini 2026-yil aprilda oldindan bajardi va kutilgandan ko'ra ancha ko'proq obyektni kuzatib oldi. Ertak natijalar qul energiya ta'sirining vaqt o'tishi bilan zaiflashishi haqida shoklantiruvchi ko'rsatkichlar berdi. Agar bu tasdiqlansa, bu standart kosmologik model (ΛCDM) uchun paradigmazarur o'zgarish bo'lib, kainatning kelajak qiyofasini — "Bozor" (Big Rip) yoki "Qayta sikilish" (Big Crunch) senariylaridan birini — qayta yozishi mumkin.
DESI 2027-yilda besh yillik ma'lumotlar asosida aniqroq natijalar e'lon qilishi va 2028-yilgacha kuzatuvlarni davom ettirishi rejalashtirilgan. Legacy Surveys yangilangan xaritasi 2026-yil iyundan boshlab DESI maqsadlarini tanlashda ishlatilmoqda va keyingi yillarda teleskop operatsiyalarini yo'naltiradi.
Legacy Surveys ma'lumotlari faqat DESI uchun emas. Kelajakdagi katta observatoriyalar — NSF-DOE hamkorligidagi Vera C. Rubin observatoriyasi va NASA Nancy Grace Roman kosmos teleskopi — o'z kuzatuv natijalarini bu eng chuqur va keng qamrovli 2D ko'rinish bilan solishtirishi mumkin. Bu, yangi kashfiyotlarni tezlashtiradi va xatolarni kamaytiradi.
Shuningdek, bu ma'lumotlar to'plami sun'iy intellekt modellarini o'qitish uchun petabaytlik astronomik ma'lumotlarni tahlil qilish va yangi kashfiyotlarni tezlashtirish manbasi bo'lib xizmat qiladi. DOE "Genesis Mission" loyihasidagi astrofizika pilot loyihasi ham bu ma'lumotlardan foydalana oladi.
Eng muhim nuqtalardan biri: barcha ma'lumotlar Legacy Survey Sky Viewer orqali har bir odam uchun ochiq. Bu faqat professional astronomlar uchun emas, balki "fuqarolar olimi" (citizen science) ishtirokchilari — gravitatsion linzalar, sverxnovalar va boshqa kam uchraydigan voqealar qidirish — uchun ham imkoniyat. Hozirgacha 1,800 dan ortiq ilmiy maqolalar Legacy Surveys ma'lumotlariga istinod qilgan.
"Bu hozir astronomiya tadqiqotlarining qismiga aylangan," — deb aytdi David Schlegel, Legacy Surveys hamda Berkeley Lab ilmiy. "Bugun astronomik obyektlar bilan ishlayotganda, siz odatda Legacy Imaging Viewer ni ochib, nima qarawatganingizni ko'rasiz."
Xarita hajmi va chuqurligi bilaram, bu hali ham 2D proektsiya. Masofalar (redshift) spektral kuzatuvsiz aniq emas. DESI spektrallari bu bo'shliqni to'ldiradi, lekin u ham faqat tanlangan maqsadlar uchun. Rubin observatoriyasi va Roman teleskopi kelajakda ancha kengroq va chuqurroq fotometrik va spektral ma'lumotlar beradi.
Boshqa cheklov — o'zgaluvchan atmosferik sharoitlar va teleskop holati 2,285 kecha davomida bir xil emas edi. Bu shovqinlarni tozalash va kalibrlash murakkab kompyuter algoritmlarini talab qildi. Perlmutter sverxkompyuterining kuchi shu yerda zahir bo'ldi, lekin kelajakda ma'lumotlar hajmi eksponental o'sganida (Rubin har kecha 20 TB ma'lumot yaratadi) hozirgi usullar yetarli emasligi mumkin.
DESI Legacy Imaging Surveys xaritasi — bu faqat chiroyli rasm emas. Bu zamonaviy kosmologiya uchun umumiy til va asos. U qul energiya sirlari hal etilishi, galaktikalar shakllanishi va kainat tarkibi o'rganilishi uchun zaruriy infrastruktura. Ma'lumotlarning ochiq bo'lishi, sverxkompyuterlarga asoslangan qayta ishlash va kelajakdagi observatoriyalar uchun etalon bo'lishi — bu ilm-fan rivojlanishining qanday me'yorida bo'lishini ko'rsatadi.
Keyingi yillarda DESI natijalari, Rubin va Roman kuzatuvlari, shuningdek sun'iy intellekt yordamida bu ma'lumotlardan yangi kashfiyotlar kutilmoqda. Kainat sirrlari ochilaver, va bu xarita — bu yo'l xaritasi.
Asl manba: newscenter.lbl.gov
S301 yulduzi, Milodiy galaktikaning markazida joylashgan supermassiv qora tana, Sagittarius A* ga yaqin orbitada 25,000 km/s tezlikda yuradi. Bu, qora tana aylanishini o‘lchash uchun yangi imkoniyat yaratadi.
Ars Technica muallifi Ispaniyadagi to'liq quyosh so'ng'ishi tajribasini baham ko'rib, so'ng'ish lovchilarining tayyorlovlari, astronomik mexanika va keyingi kuzatuv rejalari haqida yozdi.
2023-24 yilning "super El Niño" tarixdagi eng kuchlilaridan biri bo'lib, jahon ob-havosi, suv resurslari va global iqtisodiyotga katta ta'sir ko'rsatmoqda.
JWST kuzatuvlari erta alamda 100 milliard marta yulduzdan kuchli energiya CHIQARIB YUBORAYOTGAN va o'z galaktikasini yashirib yotgan ob'ektni aniqladi — bu qora cho'qqi yulduzi gipotezasini tasdiqlashi mumkin.