ALDH3B2 genini o‘chirib duktal hujayralarni insulin ishlab chiqaruvchi beta-ga aylantirish

Insulinni ishlab chiqaruvchi beta hujayralar diabetga qarshi kurashda asosiy maqsad bo‘lib, ularning yetishmasligi yoki funksiyasining buzilishi kasallikning asosiy sababi hisoblanadi. Yaqinda Harvard Medical School tadqiqotchilari duktal hujayralarga genetik o‘zgartirish kiritib, ularni insulin ishlab chiqarishga qodir beta-ga o‘xshash hujayralarga aylantirishga yaqinlashdi.

Ilmiy fon va tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi

Inson pankreasida taxminan bir milliard beta hujayra mavjud bo‘lib, ular qon shakarini nazorat qilish uchun insulin sekretsiyasini amalga oshiradi. Diabetli bemorlarda bu hujayralar yo‘qolgan yoki nosoz bo‘ladi, shu sababli ilmiy jamoalar ularning sonini qayta tiklash yoki yangi insulin ishlab chiqaruvchi hujayralarni yaratish yo‘llarini izlaydi.

Duktal hujayralar – pankreasning ichki kanallarini tashkil etuvchi hujayralar – ba’zi tadqiqotlarda o‘z-o‘zidan beta hujayralarga o‘zgara olishini ko‘rsatdi. Bu hodisa kattalar organizmidagi hujayralarning identiteti odatda qat’iy bo‘lishi bilan kontrast qiladi va duktal hujayralarni yangi manba sifatida o‘rganishga undadi.

Genetik skrining usuli va ALDH3B2 genining roli

Tadqiqotchilar genetik skrining deb ataluvchi usulni qo‘lladi. Bu usulda genom bo‘ylab kichik DNA bo‘laklari tasodifiy tarzda o‘chirib, qaysi genlar ma’lum biologik jarayonlarga ta’sir qilishini aniqlash maqsad qilinadi. Bu yondashuvni mexanikaga o‘xshash tarzda, har bir qismini olib tashlab, qaysi qism motorni to‘xtatishini aniqlashga o‘xshatish mumkin.

Skrining natijasida ALDH3B2 (aldehid dehidrogenaza 3B2) genini o‘chirib tashlash duktal hujayralarni beta-ga o‘xshash hujayralarga aylantirish tezligini sezilarli darajada oshiradi. O‘zgarmagan sharoitda duktal hujayralarning beta-ga o‘xshash holatga o‘tishi 1% dan kam bo‘lsa, ALDH3B2 genini susaytirganda bu ko‘rsatkich 8,5% ga yetadi.

Eksperimental tasdiqlash: inson hujayralarini sichqonlarga transplantatsiya qilish

Ilk sinovlar inson duktal hujayralarida laboratoriya sharoitida amalga oshirildi. Keyinchalik bu hujayralar diabetli sichqonlarga ko‘chirildi. Natijada, sichqonlarda inson insulini qon oqimiga chiqdi va qondagi glyukoza darajasi deyarli normal holatga keldi. Bu effekt olti hafta davomida barqaror saqlanib turdi.

Raqobatbardosh yondashuvlar va farqlash

Gen terapiyasi diabetga qarshi kurashda bir necha yo‘nalishda rivojlanmoqda. Masalan, yaqinda boshlanadigan klinik sinovda mushak hujayralariga insulin ishlab chiqarish ko‘rsatmalarini berish ko‘zda tutilgan. Boshqa tadqiqotlar laboratoriyada yangi insulin ishlab chiqaruvchi hujayralarni yaratib, ularni bemor organizmiga transplantatsiya qilishga qaratilgan.

ALDH3B2 genini susaytirish yondashuvi mavjud usullardan farq qiladi, chunki u pankreas ichidagi mavjud hujayralarni o‘zgartirishga asoslanadi, yangi hujayralarni yaratish yoki boshqa organlarga genetik kod kiritish emas. Bu usulning afzalligi – tanada allaqachon mavjud bo‘lgan hujayralar bilan ishlash, shu bilan immunologik radikatsiya xavfini kamaytirish imkoniyatidir.

Cheklovlar, xavflar va kelgusidagi savollar

ALDH3B2 genining tanadagi boshqa organlarda ham faol roli bor, shuning uchun genni butunlay o‘chirib tashlash noxush yon ta’sirlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun genetik o‘zgartirishni faqat maqsadli duktal hujayralarga yo‘naltirish aniqroq metodlarni talab qiladi.

Yana bir muhim savol – ALDH3B2 genining duktal hujayralarni beta-ga aylantirishdagi mexanizmi qanday? Bu savolga javob topish, gen terapiyasini yanada optimallashtirish yoki kichik molekulalar (inhibitorlar) yordamida genni vaqtinchalik susaytirish imkoniyatini yaratadi.

Umumiy ijtimoiy va klinik ta’siri

Dunyo bo‘ylab taxminan 830 million odam diabet bilan kurashadi, ularning ko‘pchiligi murakkab asoratlar tufayli hayotini yo‘qotadi. Duktal hujayralarni beta-ga o‘xshash hujayralarga aylantirish texnologiyasi, hatto qisman ham, insulin yetishmasligini kamaytirish orqali katta ijtimoiy foyda keltirishi mumkin.

Kelgusida bu yondashuvni klinik sinovlarga olib kirish, xavfsizlik profilini chuqur o‘rganish va gen terapiyasini aniqroq maqsadga yo‘naltirish zarur. Agar muvaffaqiyatli bo‘lsa, bu diabetga qarshi kurashda yangi davrni boshlab, bemorlarning hayot sifatini sezilarli darajada yaxshilashi kutiladi.

Manba

Asosiy ma’lumotlar Wired saytida e’lon qilingan maqoladan olingan.