AI ma'lumot markazlarining e-chiqindisi muammosi o'sib bormoqda

Sun'iy intellekt (AI) texnologiyasining tez sur'atlar bilan rivojlanishi ma'lumot markazlarida ishlatiladigan maxsus uskunalarning ko'payishiga olib kelmoqda. Basel Action Network (BAN) tomonidan hozirgi kunda e'lon qilingan hisobotga ko'ra, AI bilan bog'liq e-chiqindisi oldingi taxminlardan ancha kattaroq bo'lib, 2050 yilga kelib dunyo bo'ylab 23 million 40 futli konteynerni to'ldirishi mumkin.

Yangi hisobotning asosiy xulosalari

Ban hisobotida AI infratuzilmasining barcha komponentlari, ya'ni serverlar, GPUlar, quvvat ta'minoti, sovutish tizimlari, zaxira energiya manbalari va tarmoq uskunalari ham hisobga olingan. Bu keng qamrovli yondashuv AI e-chiqindisi hajmini 15‑20% ga oshiradi va umumiy e-chiqindisi hajmini 211 million metrik tonnaga yetkazadi.

AI e-chiqindisi qanday shakllanadi?

AI modellari o'z ish faoliyatini yuqori darajadagi apparatga bog'liq qiladi. Har bir gigavat (GW) ma'lumot markazi quvvatiga 70 000 metrik tonna e-chiqindisi to'planadi. McKinsey prognoziga ko'ra, 2030 yilga ma'lumot markazlari umumiy quvvati 219 GW ga yetadi, bu esa kelajakda AI bilan bog'liq chiqindilarni yanada ko'paytiradi.

• Quvvat ta'minoti va tarqatish: transformatorlar, UPS tizimlari va kabellar.
• Sovutish tizimlari: suyuq va havoli sovutgichlar, radiatorlar.
• Zaxira energiya: generatorlar, akkumulyatorlar.
• Tarmoq uskunalari: switchlar, routerlar, optik kabellar.

Bu komponentlarning har biri AI ishlashini qo'llab-quvvatlaydi, ammo hayotiy sikli tugagach, ular e-chiqindiga aylanadi.

Global e-chiqindisi oqimi va muammolar

Har yili dunyo bo'ylab 68,3 million tonna e-chiqindisi ishlab chiqariladi, lekin ularning faqat chorak qismi rasmiy ravishda yig'iladi va qayta ishlanadi. Qolgan qismi “informal” usulda, ya'ni ochiq havoda yoqish yoki yerga botirish orqali yo'q qilinadi. Bu jarayonlarda qo'rg'oshin, xrom, kadmium kabi zaharlantiruvchi moddalar atrof-muhitga va ishchilarga zarar yetkazadi.

Amerika Qo‘shma Shtatlari, dunyodagi eng ko‘p ma’lumot markaziga ega bo‘lishiga qaramay, hali Basel konventsiyasini ratifikatsiya qilmagan. Natijada, AQShda e-chiqindilar ko‘pincha boshqa mamlakatlarga eksport qilinadi, u yerda “backyard recycling” deb ataluvchi norasmiy qayta ishlash usullari bilan hal qilinadi. Bu holat, xususan, bolalar va kambag‘al jamoalar uchun sog‘liq xavfini oshiradi.

AI e-chiqindisi va “AI Waste Contagion” tushunchasi

Ban hisobotida “AI Waste Contagion” nomli yangi kategoriya ham kiritilgan. Bu kategoriya AI texnologiyalarining yanada keng tarqalishi natijasida, telekommunikatsiya infratuzilmasi, shaxsiy qurilmalar va boshqa texnologik komponentlarning ham tezroq eskirishi va almashtirilishini o‘z ichiga oladi. Natijada, AI nafaqat ma’lumot markazlarida, balki kundalik hayotda ham e-chiqindisi hajmini oshiradi.

Oldingi tadqiqotlar bilan solishtirish

2024 yilda e’lon qilingan boshqa bir tadqiqot AI e-chiqindisi hajmini 2030 yilga 1,2‑5 million tonna oralig‘ida taxmin qilgan. 2023 yildagi yana bir tadqiqot esa AI serverlari yillik 131 000‑225 000 tonna e-chiqindisi yaratishi mumkinligini ko‘rsatgan. BANning yangi hisobotidagi raqamlar bu taxminlarni ancha oshiradi, chunki u faqat server va GPUlarni emas, balki butun ma’lumot markazi ekosistemasini hisobga oladi.

Qanday choralar ko‘rilishi mumkin?

AI e-chiqindisi muammosini kamaytirish uchun bir necha strategik yo‘nalishlar tavsiya etiladi:

• Modulyar dizayn: Qurilmalarni oson almashtirish va qayta ishlash uchun modulyar komponentlarga bo‘lish.
• Hayotiy siklni uzaytirish: Yangi texnologiyalarni ishlab chiqishda energiya samaradorligini oshirish.
• Qayta ishlash infratuzilmasini mustahkamlash: Rasmiy va xavfsiz qayta ishlash markazlarini yaratish, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda.
• Regulyativ chora-tadbirlar: Basel konventsiyasiga qo‘shilish, e-chiqindilarni xalqaro savdosini qat’iy nazorat qilish.
• Ekotizimga do‘st AI modellar: Model o‘lchamlarini optimallashtirish, “green AI” tamoyillariga amal qilish.

Bu choralar nafaqat atrof-muhitni himoya qiladi, balki AI texnologiyasining barqaror rivojlanishiga ham xizmat qiladi.

Kelajakda nimalar kutish mumkin?

AI texnologiyasi yanada murakkab va keng ko‘lamli bo‘lib borishi bilan, e-chiqindisi hajmi ham o‘sib boradi. 2050 yilga kelib, AI bilan bog‘liq chiqindilar dunyo bo‘ylab 395‑617 million metrik tonna oralig‘ida bo‘lishi kutilmoqda. Bu raqamlar har yili 8,6‑13,1 million metrik tonna yangi e-chiqindiga teng. Shunday ekan, hukumatlar, kompaniyalar va ilmiy jamoalar birgalikda barqaror eko‑strategiyalarni ishlab chiqishlari zarur.

AI e-chiqindisi muammosi texnologik taraqqiyot va atrof-muhit o‘rtasidagi muvozanatni qayta ko‘rib chiqish zarurligini ko‘rsatadi. The Vergeda e’lon qilingan hisobot bu muammoni keng jamoatchilikka yetkazish va harakatga chaqirishga xizmat qiladi.