Telegram va YouTube raqamli yangiliklar manbalari bo'lib yetishmoqda

O'zbekiston Respublikasi Milliy mass-media jamiyati va Yevropa Ittifoqi moliyaviy yordami bilan “O'zbekistonda media iste'mol bo'yicha milliy tadqiqot” hisoboti e'lon qilindi. Tadqiqot “Ijtimoiy fikr” markazi tomonidan 8-19 sentyabr kunlari 14 ta hududda 1411 nafar fuqaro uyida yuzma-yuz shaklda o'tkazildi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, raqamli platformalar yangiliklarni tarqatishda yetakchilikni egallagan bo'lsa-da, odamlar hali ham an'anaviy ommaviy axborot vositalariga ishonishadi.

Raqamli platformalar yetakchilikni egalladi

Tadqiqotga ko'ra, 50,4% ishtirokchilar mamlakat yangiliklarini muntazam kuzatadi, 30,4% esa vaqt-vaqt bilan. Yangiliklar asosan raqamli manbalardan olinadi. Yangiliklar manbasi sifatida birinchi o'rin Telegram kanallari (51,6%)ni egallaydi. Keyingi o'rinlarda televideniye (44,6%), ijtimoiy tarmoqlar (41,6%), YouTube va videobloglar (31,3%) hamda internet nashrlari (30%) turadi.

Radio (7,2%), davlat organlari saytlari (5,9%) va bosma gazetalar (5,2%) orqa o'rinlarda. Qidiruv tizimlari va sun'iy intellektdan yangilik oladiganlar 1,8% ni tashkil etadi. Bundan tashqari, bir necha javob tanlash mumkin bo'lgan.

Telegram va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish

Telegram messenjeridan foydalanish ko'rsatkichi 86,1%, televideniye kuzatadiganlar — 67,5%. Ijtimoiy tarmoqlardan 64,8% ishtirokchilar foydalanadi, matbuot o'qiyadiganlar 28,3%, radio tinglaydiganlar — 21,9%.

Manba tanlashda tezkorlik muhim

Manba tanlashda asosiy mezon tezkorlik bo'lib, uni 48,6% ishtirokchilar ko'rsatgan. Manbaga bo'lgan ishonch (31,3%) va istalgan joyda foydalanish imkoniyati (31%) kamroq tilga olingan.

Telegramdan olingan yangiliklarga ishonch kam

Qaysi manbaga eng ko'p ishonish haqidagi savolga 44,3% ishtirokchilar televideniye deb javob bergan. Ikkinchi o'rin davlat organlari rasmiy saytlari (17,3%)ni egallaydi. Internet nashrlariga 7,4%, ijtimoiy tarmoqlarga 6,7%, YouTube va videobloglarga 5,4% ishonishadi. Bu manbalardan yangilik oladiganlar esa 30-42% ni tashkil etadi.

Avlodlar o'rtasidagi farq

Asosiy farq avlodlar o'rtasida kuzatiladi. Televideniyega 18-24 yoshli yoshlarning 23,1 foizi, 55 yoshdan katta odamlarning 70,6 foizi ishonadi. Telegramda manzara teskari: yoshlarning 17,1 foizi, katta odamlarning atigi 5,4 foizi unga ishonadi.

Shuningdek, yoshlar orasida davlat organlari saytlariga ishonadiganlar (22,8%) Telegram kanallari ishonadiganlaridan ko'proq. 45 yoshdan katta odamlar orasida rasmiy saytlarga ishonch 7,5-10,4% gacha tushadi.

OAVga ishonch darajasi

Umuman, OAVga 44,5% ishtirokchilar to'liq, 21,4% nisbatan, 30,9% qismiy ishonadi. Qishloq aholisi (50,1%) shahar aholisiga (39,7%) qaraganda ko'proq ishonch bildiradi.

Kiril yoki lotin?

OAVdan axborotni kiril yozuvida o'zbek tilida olishni 71,7% odam afzal ko'radi, lotin yozuvida — 49,8%. Rus tilini 43,3%, ingliz tilini 11,3% tanlagan. Ishtirokchilar bir necha tilni belgilashi mumkin bo'lgan.

Umumiy raqam yoshlar va katta odamlar orasidagi keskin farqni berkitmoqda. Masalan, 18-24 yoshli yoshlarning 76,5 foizi lotin yozuvini, 47 foizi kirilni afzal ko'radi. 25-34 yoshda lotin hali ham oldinda (71,1% ga qarshi 56%). 35-44 yoshda manzara farqli: kiril 75,5%, lotin 53,1%. 45-54 yoshli yoshlarning 86,1 foizi, 55 yoshdan katta odamlarning 94,3 foizi kirilni tanlaydi, lotinni esa mos ravishda 27,4% va 20,4%.

Ingliz tilida axborot olishni yoshlarning 23,1 foizi istaydi, 55 yoshdan katta odamlarda bu ko'rsatkich — 3,6%.

Feyklarga duch kelish

Ishtirokchilarning ishonchsiz yoki chalg'ituvchi axborotga duch kelish ko'rsatkichi quyidagicha:

• Juda tez-tez — 13,9%
• Etarlicha tez-tez — 13,7%
• Ba'zan — 33,7%
• Kamdan-kam — 27,6%
• Hech qachon — 8,7%

Yolg'on axborotni odamlar ko'proq YouTube va videobloglar (50,1%), Telegram kanallari (44%) va ijtimoiy tarmoqlar (38,4%) bilan bog'laydi. Televideniyeni feyk manbai deb biladiganlar — 5,4%.

Axborotni har doim tekshiradiganlar 25,1%, hech qachon tekshirmaydiganlar 13,3%. 55 yoshdan katta odamlar orasida tekshirmaydiganlar 23,3% gacha etadi.

Ishtirokchilarning 17,7 foizi yolg'onni haqiqatdan mustaqil ajrata olmasligini tan oladi. 18-24 yoshli yoshlarda bu ko'rsatkich 9,6%, 55 yoshdan katta odamlarda 26,2%.

Ijtimoiy tarmoqlar va Telegramdan xavf

Ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarining 48,7 foizi soxta yangiliklarga, 34 foizi firibgarlik va pul undirishga urinishlarga duch kelgan. Telegramda esa firibgarlik xabarlar (24,4%) va soxta internet do'konlar (23,2%) keng tarqalganligini ko'rish mumkin.

Soz erkinligi va nazorat

Ishtirokchilarning 49,7 foizi so'z erkinligi va OAV mustaqilligini yuqori baholagan. Deyarli shuncha qismi — 45,2% — ayrim mavzularda cheklovlar borligini aytdi. Past baho berganlar 4,7%.

OAV faoliyatidagi eng dolzarb muammolar sifatida quyidagilar tilga olingan:

• Feyk yangiliklarning tarqalishi — 46,6%
• Xolislik va beqarorlikning etishmasligi — 33,1%
• Davlat organlari faoliyatidagi shaffoflikning etishmasligi — 30,6%
• Jurnalistlarning axborot olish imkoniyatining cheklanishi — 27,4%

Shu bilan birga, 77,4% ishtirokchilar yolg'on axborot uchun OAV javobgarligini kuchaytirishni yoqlaydi. 75,9% ishtirokchilar axborot ishonchliligini davlat nazorati ostida bo'lishini kerak deb biladi. Jazoni kuchaytirish so'z erkinligini cheklashi mumkin deb hisoblaganlar 4,5%, OAVning to'liq mustaqilligini qo'llab-quvvatlaganlar 5,3% natijani ko'rsatgan.

Audiatoriyaning kutuvlari

Odamlar OAVda eng ko'p narx-navo, daromad, bandlik va ijtimoiy yordam haqidagi axborot etishmaydi (41,3%) degan fikrni ilgari surgan. Ikkinchi o'rin aholining muammolari va ehtiyojlari (40,6%), keyin sog'liqni saqlash (23%) va qonunlar hamda fuqarolar huquqlari (22%) turadi.

Bosma va onlayn matbuotning asosiy muammolari ijtimoiy ahamiyatga ega bo'lgan axborot etishmasligi, jurnalistlarning ish sharoitlari va pul muammolari bilan bog'liq.