Starlink sun'iy yo‘ldoshlarining signal oqimi radio astronomiyani xavf ostiga qo‘ydi

SpaceX kompaniyasining Starlink sun'iy yo‘ldoshlar tarmog‘i, dunyo bo‘ylab internetga kirishni kengaytirish maqsadida, kutilmagan radio signal oqimi orqali radio astronomiyani jiddiy xavf ostiga qo‘ydi. Bu hodisa, Xalqaro Telekommunikatsiya Ittifoqi (ITU) tomonidan himoya qilingan chastotalarda ham namoyon bo‘lib, eng nozik kosmik signalni o‘rganishga mo‘ljallangan Square Kilometre Array Low (SKA-Low) loyihasining ilmiy maqsadlariga to‘siq bo‘la boshladi.

Tarixiy kontekst va SKA-Low loyihasining maqsadi

SKA-Low – Avstraliyada joylashgan prototip stansiya bo‘lib, 70‑235 MHz oralig‘idagi chastotalarda neytral vodorodning 13 milliard yillik kosmik sahnasini kuzatishga qaratilgan. Bu chastotalar, koinotning ilk yulduzlari yoritilgan davrida (cosmic dawn) sodir bo‘lgan neytral vodorod emissiyasini qayd etish uchun eng muhim hisoblanadi. Loyiha, o‘n yillik ilmiy izlanishlar natijasida, signal sezgirligi 10⁻⁵ Jy darajasiga yetkazilgan bo‘lib, bu daraja inson qo‘lda yaratilgan har qanday radio aralashuvga nisbatan juda nozik.

Starlink signal oqimining texnik tafsilotlari

Curting universiteti tadqiqotchilari, Engineering Development Array 2 (EDA2) orqali 29 kun davomida 76 milliondan ortiq radio tasvirni tahlil qilishdi. Natijalar Astronomy & Astrophysics jurnalida e'lon qilindi. Ular 1 806 ta noyob Starlink sun‘iy yo‘ldoshidan 112 534 ta alohida radio emissiya aniqlashdi. Ushbu emissiyalar 73‑235 MHz oralig‘ida, SKA-Low talab qiladigan chastotalarda paydo bo‘ldi.

• Signal kuchi 10⁶ Jy/beam gacha yetdi, bu esa kosmik vodorod signalining 10⁵ marta kuchliroq.
• Ba’zi yo‘ldoshlar har 100 soniyada 13 kHz tonni 137 MHz da uzatadi – bu rejalashtirilgan downlink emas, balki apparatning tasodifiy chiqishi.
• 73‑74.6 MHz va 150.05‑153 MHz ITU himoyalangan diapazonlarida ham emissiyalar qayd etildi.

Bu holat, SKA-Lowning 10⁻⁵ Jy sezgirlik talabini 10 000 baravar oshiradi, ya’ni ilmiy ma’lumotlar deyarli “shovqin” ostida qoladi.

Raqobat va oldingi tajribalar bilan taqqoslash

Starlinkning optik yorqinlik muammosiga qarshi visir (visors) qo‘llanilgani kabi, radio chastotalardagi muammolar ham apparat darajasida hal qilinishi lozim. Avvalgi yillarda, boshqa sun‘iy yo‘ldosh tizimlari (masalan, Iridium) ham radio interferensiya muammosiga duch kelgan, lekin ular ko‘proq yuqori chastotalarda (GHz diapazoni) ishlaganligi sababli, SKA-Low kabi past chastotalarga ta’siri kam bo‘lgan.

Shuningdek, ITU tomonidan belgilangan “intended transmission” (niyatli uzatish) qoidalari, tasodifiy apparat chiqishlarini qamrab olmaydi. Bu holat, shahar shovqiniga qarshi “noise ordinance” (shovqin qoidalari) bilan taqqoslanadi: qonuniy ravishda ruxsat etilgan, lekin amalda atrof-muhitga zarar yetkazuvchi manbalarni nazorat qilish qiyin.

Cheklovlar, ochiq savollar va kelgusidagi yo‘nalishlar

Hozirgi paytda, Starlinkning texnik jamoasi muammoga e’tibor qaratgan, lekin muammoli chastotalar uchun aniq yechim taklif qilmagan. Tadqiqotchilar algoritmik filtratsiya (algorithmic mitigation) usullarini sinab ko‘rishmoqda, ammo bu usullar kompyuter resurslari jihatidan juda talabchan va ilmiy ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonini sekinlashtirishi mumkin.

Kelgusida quyidagi savollar hal qilinishi lozim:

• Starlink apparatida past chastotalar uchun maxsus filtrlar yoki izolyatsiya qatlamlari joriy etilishi mumkinmi?
• ITU qanday yangi me’yorlar yoki qo‘shimcha protokollarni kiritishi kerak, shunda tasodifiy chiqishlar ham nazorat ostiga olinadi?
• Radio astronomlar va sun‘iy yo‘ldosh operatorlari o‘rtasida doimiy texnik dialog qanday tashkil etilishi lozim?

Kimga va qanday ta’sir qiladi?

Bu muammo faqat astronomlar uchun emas, balki butun ilmiy hamjamiyat, kosmik tadqiqotlar va hatto global kommunikatsiya infratuzilmasi uchun ham xavf tug‘diradi. Agar past chastotalar doimiy ravishda shovqin bilan to‘lgan bo‘lsa, kelajakda yangi radio teleskoplar (masalan, SKA‑Mid) ham shu muammoga duch kelishi mumkin. Natijada, koinotning eng qadimiy sirlarini ochish imkoniyati cheklanadi.

SpaceX kompaniyasi, muammolarni hal qilishga ochiq bo‘lishini bildirgan, lekin aniq muddat yoki texnik reja e’lon qilmagan. Bu esa ilmiy hamjamiyatni “algoritmik yechimlar embryonik” deb baholashga olib keladi – ya’ni, hozirgi yechimlar vaqtinchalik va yetarli emas.

Xulosa

Starlink sun‘iy yo‘ldoshlarining kutilmagan signal oqimi, SKA‑Low kabi eng nozik radio teleskoplarning asosiy chastotalarini buzmoqda. Texnik jihatdan, bu muammo apparat darajasida yechimini talab qiladi, qonunchilik darajasida esa ITUning mavjud me’yorlari yangilanishi zarur. Agar bu masala tezda hal qilinmasa, kosmik tarixning eng qadimiy izlarini o‘rganish imkoniyati sezilarli darajada kamayadi.

Asl manba: gadgetreview.com