Kyoto universiteti tadqiqoti: odat shakllanishi va miyadagi alohida neyron tarmoqlar

Odatiy harakatlarimizni avtomatik ravishda bajarish, ya'ni odatga aylantirish, inson miyasi uchun eng sirli jarayonlardan biridir. 2026‑yilda Kyoto universiteti tadqiqotchilari bu jarayonni sichqonlarda tezlashtirgan yangi metodni taqdim etishdi va odatni boshqaruvchi ikki alohida neyron tarmoqni aniqlashdi.

Yangi metod: tezkor odat shakllanishi

Odat shakllanishi ko'p vaqt talab qilishi tufayli, bir xil hayvon yoki odamda odat oldidan va keyin yuz beradigan neyron o'zgarishlarni kuzatish qiyin bo'lgan. Tadqiqotchilar ikki bosqichli treningni ishlab chiqdilar: birinchi bosqichda sichqonlar maqsadga yo'naltirilgan strategiyalarni o'rganadi, ikkinchi bosqichda esa faqat to'rt kun davomida odatga o'tish uchun maxsus mashg'ulotlar o'tkaziladi. Bu usul odatni bir necha haftalar o'rniga bir necha kun ichida shakllantirishga imkon berdi.

Ikki alohida neyron tarmoq roli

Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, odatni shakllantirish va odatni bajarish darajasi ikki mustaqil neyron tarmoq tomonidan boshqariladi.

• Birlamchi tarmoq – oldingi qismda anterior singulat korteks (ACC) dan retrosplenial korteksga (RSC) uzatilgan neyronlar. Bu tarmoq odatga aylanish qarorini belgilaydi; odatga o'tish jarayonida uning aloqalari zaiflashadi.
• Ikkinchi tarmoq – lateral orbitofrontal korteks (lOFC) dan markaziy striatumga (CS) uzatilgan neyronlar. Bu tarmoq odatni qanchalik intensiv bajarilishini nazorat qiladi; kuchli neyron javob beruvchi sichqonlar odatni yuqori darajada amalga oshiradi, zaif javob beruvchilar esa bajarish ko'rsatkichini pasaytiradi.

Bu ikki tarmoqni sun'iy ravishda faollashtirish yoki susaytirish orqali olimlar odatni tezroq shakllantirish yoki uning bajarilish darajasini o'zgartirish imkoniyatini tasdiqlashdi.

Odatiy nazariyaga qarshi yangi tasavvur

An'anaviy qarash shundan iboratki, odat faqat takrorlanish orqali asl harakatning aniq nusxasiga aylanadi. Tadqiqot esa bu fikrni rad etib, odat shakllanishi murakkab jarayon bo'lib, har bir inson yoki hayvonda odatning intensivligi va chastotasi sezilarli darajada farq qilishini ko'rsatdi. Bu farqlar birinchi neyron tarmoqning zaiflashishi bilan emas, balki ikkinchi tarmoqdagi neyron aktivligining individual darajasi bilan bog'liq.

Kelajakdagi yo'nalishlar

Olimoqlar bu farqlarni yanada chuqurroq o'rganish, odat intensivligini belgilovchi genetik yoki molekulyar omillarni aniqlashni rejalashtirmoqda. Natijada, foydali odatlarni osonroq o'rganish yoki obsesif-kompulsiv buzilish kabi kasalliklarda noxush odatlarni davolash uchun yangi terapevtik strategiyalar ishlab chiqilishi mumkin.

Ushbu tadqiqot Nature Communications jurnalida chop etilgan bo'lib, to'liq matnni Kyoto universiteti omborida ham ko'rish mumkin.

Asl manba: kyoto-u.ac.jp