Generativ AI va Iqlim: Katta Texnologiyalar Noto‘g‘ri Umidlar Yaratadimi?

Sun'iy intellekt (AI) sohasida so'nggi yillarda katta eʼlonlar ko‘paydi: ba'zi texnologiya gigantlari AI ning 2030 yilga qadar global issiqxona gazlari emissiyasini 5‑10% ga kamaytirishi mumkin, deydi. Biroq, bu da'volarning asosi qanchalik ishonchli? Tadqiqotchi Ketan Joshi ushbu raqamlarni chuqur o‘rganib, ularning ilmiy asoslari zaif ekanligini ko‘rsatdi.

Da'volarning kelib chiqishi

Google 2023‑yilda o‘z barqarorlik hisobotida AI orqali emissiyalarni kamaytirish prognozini e'lon qildi. Bu raqamlar BCG konsalting kompaniyasining 2021‑yilgi tahliliga asoslangan bo‘lib, u ham mijozlar tajribasiga tayanadi. Joshi bu manbalarni “noaniq” deb baholadi va dalil sifatida ilmiy maqolalarga murojaat qilmaganini ta'kidladi.

Energiyani iste'mol qilish muammosi

AI modelini o‘qitish va ishlatish uchun katta ma'lumot markazlari kerak bo‘ladi. AQShda bu ma'lumot markazlari ko‘proq ko‘mir va gaz elektr stansiyalarini ishga tushirishga majbur qilmoqda. Natijada, AI ning “yashil” ta'siri o‘rniga, aslida, energiya sarfi ortib, iqlimga zarar yetkazishi mumkin.

AI ning turli turlari va ularning energiya talabi

• An'anaviy mashina o‘rganish – nisbatan kam energiya talab qiladi, ko‘plab ilmiy tadqiqotlarda qo‘llaniladi.
• Generativ AI – ChatGPT, Claude, Google Gemini kabi katta til modellari. Bu modellarni o‘qitish va ishlatish uchun minglab megavat soat energiya kerak.

Joshi tadqiqotiga ko‘ra, kompaniyalar ko‘pincha an'anaviy AI ni generativ AI bilan chalkashtirib, o‘zlarining katta ma'lumot markazlari qurilishiga asos sifatida ko‘rsatishadi.

Haqiqiy ijobiy ta'sir misollari

Ba'zi kichik AI modellar allaqachon iqlimga qarshi kurashda foydali natijalar ko‘rsatmoqda: energiya tarmoqlarini optimallashtirish, yangi turlarni aniqlash, suv toshqinlarini oldindan bashorat qilish va boshqalar. Bu texnologiyalar katta energiya sarf qilmaydi, lekin amaliy natijalar beradi.

Shaffoflik va ma'lumot oshkor qilish talabi

Ekspertlar AI kompaniyalaridan o‘zlarining energiya sarfi, ayniqsa generativ AI uchun qancha energiya ishlatilganini aniq ko‘rsatishni talab qilmoqda. Masalan, yillik umumiy energiya iste'moli, shu jumladan AI uchun sarflangan qismini alohida ko‘rsatish kerak.

Shu tarzda, foydalanuvchilar va siyosatchilar AI ning iqlimga ta'siri haqida haqiqatga yaqin ma'lumotlarga ega bo‘lishadi va “AI – kelajakning yechimi” degan soddalashtirilgan narrativga qarshi turishadi.

Xulosa

Generativ AI ning iqlimga foydasi haqida ko‘plab da'volar mavjud, lekin ularning ko‘pchiligi ilmiy asosga ega emas. Kichik, samarali AI modellarini rivojlantirish, shaffof ma'lumot oshkor qilish va energiya sarfini kamaytirish orqali texnologiya iqlim muammolarini hal qilishda haqiqiy yordam bera oladi.