El Niño hozirgi darajasida so'nggi 1000 yil ichida eng kuchli, ilmiy tadqiqot aniqladi

Iklim tizimlari o‘zgarishlari jahon bo‘ylab hayvonot, tarim va insondagi hayotni shakllantiradi. Bundan birinchisi El Niño–Southern Oscillation (ENSO) deb ataluvchi, Okean atmosferasi o‘zaro ta’siri orqali yillar bo‘yicha iklimdagi eng katta o‘zgarish manbasi hisoblanadi. Har bir bir necha yilda kelib chiqadigan bu fenomen, quyuqroq Okean sath haroratining oshishi (El Niño) va pastalishi (La Niña) orqali yomg‘ir modelini, temperaturani va oqimlarni o‘zgartiradi. Natijada Avstraliya suvi yetishmasligi, Peru yo‘lliqlari sayriliqqa uchraydi, shuningdek Afrika, Janubiy Amerika va Shimoliy Amerika bo‘yicha tarqaladigan iqlim o‘zgarishlari paydo bo‘ladi.

ENSO va global ishinishning o‘zaro bog‘liqligi

Ilmiy jahonda ENSO ning kuchli darajasi global ishinish bilan bog‘liq bo‘lishi yoki bo‘lmashi haqida uzun tartishda munozara bo‘lib keladi. Bir taraflardan, atmosferadagi va okeanidagi qo‘shimcha energiya ENSO ning darajalarini oshirishi mumkin, aks holda iklim modelari bu bog‘liqlikni aniq tasdiqlay olmaydi. Shuning uchun tadqiqotchilar, instrumentali observatsiya ma’lumotlari (kengaytirilgan 150 yil) yetarlicha emas deb hisoblab, uzoq muddatli iklim tarixini tiklashga yo‘naltirilgan usullardan foydalanganlar.

Fossil korallar orqali ming yilga o‘zgarish tarixini tiklash

Michigan Universiteti ilmiy xodimi Julie Cole va uning jamoasi, Galápagos adalari atrofidagi deniz sathi haroratini oshiruvchi El Niño ning kuchli darajasini o‘rganish uchun fosillashgan korallarni tahlil qildi. Korallar o‘sish paytida okean suvi kimyoviy tarkibini o‘z ichiga olgan karbonat strukturlarda o‘zgarishlarni saqlaydi; bu o‘zgarishlar deniz haroratining o‘zgarishlarini ifodalovchi proxy ma’lumot sifatida ishlatiladi. Jamoa, bir nechada ming yil davomidagi korallar namunalari orqali, Okean haroratining o‘zgarishlarini bir yilga bo‘lib tikladi.

Ushbu usul, instrumental ma’lumotlar chegarasini o‘tib, ENSO ning kuchli darajasining o‘zgarishini ming yilga bo‘lib tasvirlash imkonini berdi. Tadqiqot natijalari, so‘nggi yüzyllarda (20–21 asrlar) ko‘rgan kuchli El Niño hodisalarining o‘zgarishi, tarixiy rekordlardan tashqari, bir qancha o‘zgarishlardan tashqari, eng kuchli bo‘lganini ko‘rsatdi.

Natijalar: El Niño hozirgi darajasi tarixda yo‘q

Tahlil natijalara ko‘ra, El Niño ning kuchli darajasi so‘nggi 1000 yil ichida hech qachon ko‘rilmagan darajada. Bu, iklim tizimidagi o‘zgarishlarning faqat shunchaki tasodifiy variant emas, balki atmosferadagi va okeanadagi qo‘shimcha energiya (asosan ko‘ngilli gazlar emissiyasidan kelib chiqqan) ENSO ning natijalarini oshirishga yordam berishi mumkinligini tug‘atiradi. Cole ning fikriga ko‘ra, "Biz so‘nggi yuillarda kuchli El Niño hodisalarini ko‘rgan edik, lekin ular tarixiychida qanday ancha anormal bo‘lganini bilmaymiz." Ushbu tadqiqot, bu savolga javob berib, bu hodisalar tarixiy rekorddan tashqari, aniq ravishda kuchli ekanligini aniqladi.

Ijtimoiy va iklimi ta’sirlar

El Niño ning kuchli darajasining oshilishi, jahon bo‘ylab turlicha sohalar uchun jiddiy risklar yarata tidi:

• Qishloq xo‘jaligi: Yomg‘ir modelining o‘zgarishi, Araguastonda quruqlik, Janubiy Amerikada sayriliq va Asiya monsunlariga o‘zgarishlar olib keladi, bu don mahsulotlari narxlariga ta’sir qiladi.
• Su ta’minoti: Kaliforniyada va Janubiy Amerika bo‘yicha oqimlar o‘zgarishi, su omborlarining to‘ldirishini va tarqalishini o‘zgartiradi.
• Energiya sohasi: Temperatura o‘zgarishlari energiya talabini (qishdagi issitish yoki yozdagi konditsionerlash) o‘zgartiradi, bu energiya tarmog‘i yuklanishini o‘zgartiradi.
• Ekologik tizimlar: Deniz ekosistemlari, masalan korall riplari va balik aholi soni, harorat va oqim o‘zgarishlariga sekinadi.

Bu ta’sirlar, iklim o‘zgarishlarining jami tasirining bir qismi sifatida ko‘rilishi kerak; ENSO ning kuchli darajasining oshilisi, global ishinishning fonidan yuqori darajadagi ekstremal hodisalar ehtimolini oshiradi.

Kelajakdagi tadqiqotlar va muhim savollar

Cole jamoasining ishlari, ENSO ning kuchli darajasini o‘rganish uchun paleoklimatologik ma’lumotlar (fossil korallar, buz noyobliklar, dendrokronologiya) kengaytirish direksiyasini ko‘rsatadi. Keyingi qadamlar shu jumladan bo‘lishi mumkin:

• Boshqa deniz hududlari (misolga, Hind Okeani yoki Tajik Okeani)dagi fosil ma’lumotlarni qo‘shib, ENSO ning global tasirini aniqroq baholash;
• Iklim modellari bilan paleo ma’lumotlarni solishtirib, modelarning ENSO ning kuchli darajasini prognoz qilish qobiliyatini baholash;
• Antropogenik gaz emissiyalarining ENSO ning kuchli darajasiga ta’sirini kuantitativ darajada baholash.

Ushbu tadqiqot, iklim tizimidagi bir necha asosiy jarayonlarning o‘zaro bog‘liqligini chuqurroq tushunishga, shuningdek, iklim o‘zgarishlarining jahon bo‘ylab ijtimoiy–iqtisodiylik ta’sirlarini baholashga asoslaydi.

Xulosa

El Niño ning kuchli darajasi so‘nggi 1000 yil ichida rekordga erishgan, bu ilmiy topish iklim tizimidagi tabiiy o‘zgarishlarning antropogenik ta’sir bilan o‘zaro bog‘liqligini aniqroq ko‘rsatadi. Fossil korallar tahlili orqali yuziladigan bu ma’lumot, ENSO ning tarixiy dinamikasini o‘rganish uchun yangi manba taqdim etadi, shu bilan iklim o‘zgarishlarining kuchli hodisalarini prognozlash va ularning ta’sirlarini kamaytirish strategiyalarini rivojlantirishga katta ahamiyat beradi. Tadqiqotning natijasi, iklim o‘zgarishlari haqida jahon bo‘ylab kelib chiqqan muhokamalariga empirik asos qo‘shib, kelajakdagi siyosat va adaptsion chora tavsiyalarini ilmiy dayoqqa asoslaydi.