Korallar rangli toshlar kabi ko'rinsa ham, ularning hayoti mikro darajadagi harakatlarga bog'liq. So'nggi tadqiqotlar, kichik soch kabi tuzilmalar – cilia – korallarni nafas olishga yordam berishini, ammo suv harorati oshganda bu tizim qanday xatoga uchrayotganini ko'rsatadi.
Kun davomida korallar simbiyotik algalar (zooxanthellae) orqali fotosintez yordamida kislorod oladi. Kechqurun bu jarayon to'xtaydi va poliplar atrof-muhit suvidan kislorod olishga majbur bo'ladi. Bu nuqtada cilia, ya'ni mikroskopik sochlar, suv oqimini yaratib, kislorodni koralning tashqi qatlamiga yetkazadi.
Cilia tez-tez tebranib, kichik vortekslar (aylanma oqimlar) hosil qiladi. Bu vortekslar, suyuqlikning chegaraviy qatlamida (boundary layer) sekin harakatlanayotgan suvni tezlashtiradi, natijada kislorod diffuziyasining sekinligi (1 mm masofada 4 daqiqaga yetishi) o'rnini oladi. Natijada koral o'z metabolik ehtiyojlarini qondira oladi, hatto suvda kislorod miqdori past bo'lsa ham.
Massachusetts texnologiya instituti (MIT) va Weizmann instituti tadqiqotchilari, Orr Shapiro rahbarligida, cilia faqat axlatni tozalash uchun emas, balki aktiv ravishda suvni aralashtirishini ko'rsatdilar. Ular mikroskop ostida suyuqlikning aylanma harakatini kuzatib, bu jarayonning diffuziyadan ancha samarali ekanligini tasdiqladilar.
May oyida Science jurnalida e'lon qilingan tadqiqot, issiq suvda cilia harakatining qanday o'zgarishini o'rganadi. Suv harorati oshganda, suyuqlikda kislorod miqdori kamayadi, bu esa cilia tezligini oshiradi – koral “nafas olishga” harakat qiladi. Ammo ma'lum bir haroratdan yuqori bo'lganda, cilia juda tez tebranadi, bu esa o'z navbatida kislorodni iste'mol qilishdan ko'proq energiya sarflaydi va koralning to'qimalariga yetadigan kislorod miqdorini kamaytiradi.
Bu mexanizm, korallarni issiq to'lqinlar paytida qanday o'limga uchrayotganini tushunishga yangi yo'nalish beradi. An'anaviy ravishda, korallarni stress holatida algalarini yo'qotishi (bleking) bilan bog'lashgan edi. Endi cilia faoliyati ham to'g'ridan-to'g'ri kislorod yetishmasligiga olib kelishi mumkin, bu esa algalarning yo'qolmasidan ham ko'proq koralning o'limiga sabab bo'lishi mumkin.
Bu ikki modelni birlashtirish, koral ekotizimining haroratga nisbatan moslashuvchanligini yanada aniqroq ko'rsatadi.
Tadqiqotchilar hali ham cilia harakatini boshqaruvchi biokimyoviy signalizatsiyani to'liq tushunishmagan. Qaysi molekular mexanizmlar haroratga javob berib, cilia tezligini oshiradi? Shuningdek, turli koral turlari orasida cilia samaradorligi farqlari bormi? Bu savollar kelajakdagi eksperimentlar va modellashuvlar uchun yo'nalish bo'ladi.
Reeflarni himoya qilish strategiyalariga cilia faoliyatini monitoring qilishni qo'shish tavsiya etiladi. Masalan, suv harorati o'lchovlari bilan birga, koral yuzasidagi mikroskopik oqimlarni o'lchash, stress belgilarini erta aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, sun'iy suyuqlik oqimlarini yaratish (mikro-pumpalar) orqali cilia ishini qo'llab-quvvatlash, issiq to'lqinlar davrida korallarni saqlashga yordam berishi mumkin.
Cilia – korallarni nafas olishga yordam beruvchi kichik, lekin hayotiy ahamiyatga ega struktura. Suv harorati oshganda bu mexanizm o'zini buzadi, bu esa koral massali o'limiga olib keladi. Yangi tadqiqotlar, bu jarayonni yanada chuqurroq tushunishga, shuningdek, reeflarni himoya qilishda yangi texnologik yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon beradi.
Manba: Wired
Matematika olamida AI texnologiyalarining kuchayishi odamlar va kompaniyalar o'rtasidagi munosabatlarni o'zgartirib yubordi. Bu voqeada matematiklar AI dan foydalanishni qanday baholashlari va qanday qiyinchiliklarga duch kelishlari haqida.
Chariklo deb nomlanuvchi kichik kosmik jism atrofidagi halqalar oʻn yillik davomida oʻzgarib ketgani aniqlangan. James Webb kosmik teleskopi yordamida olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bir halqa zichroq, ikkinchi halqa esa deyarli yoʻqolib ketgan.
Ikkinchi tilni o'rganish aqlingizni sog'likli saqlashda muhim rol o'ynaydi. Bu faoliyat ko'p mental jarayonlarni bir vaqtning o'zida faol qiladi.
Matematika jamiyati hozirgi vaqtda isbotlarni yaratish va muammolarni hal qilishning haqiqiy maqsad — odamlar tushunishini rivojlantirishga xizmat qilishini tan olmoqda.