China qayta ishlatiladigan raketa qayta tiklandi — Long March 10B yangiliklari 2026

China kosmik sanoati yangi sahifani ochdi. Hainan orolidagi Wenchang kosmik portidan uchgan Long March 10B raketasining qayta ishlatiladigan boosterini birinchi marta suv ustidagi kemada muvaffaqiyatli ushlab turdi. Bu hodisa nafaqat Xitoy, balki butun dunyo kosmik texnologiyalari uchun muhim ahamiyatga ega.

Uchish va qaytish jarayoni

Long March 10B raketasi 63,6 metr balandlikda, yetti kerosinli dvigatelga ega bo‘lib, 12:15 (mahalliy vaqt) da Wenchang tijorat kosmik portidan uchdi. Uzoq muddatli orbitaga chiqish uchun mo‘ljallangan bu raketaning birinchi bosqichi, ya'ni booster, 10 daqiqadan so‘ng kosmosdan qaytib, o‘zini to‘rt oyoqli ramka bilan o‘rab turgan ofshor kemasiga qo‘ndi.

Kemada joylashgan tortish kabellari tarmoqli shaklda joylashtirilgan bo‘lib, boosterning yerga tushish motorlari o‘chib, raketa havoda ushlab turildi. Bu texnik yechim Xitoyning avvalgi “yerdan qaytish” usullaridan farq qiladi va kelajakda ko‘proq avtomatlashtirilgan, xavfsizroq usullarni joriy etish imkonini beradi.

Nega bu muhim?

Qayta ishlatiladigan raketalar kosmik missiyalar narxini sezilarli darajada kamaytiradi. Amerika va Yevropa mamlakatlari bir necha yildan beri bu texnologiyani rivojlantirayotgan bo‘lsa, Xitoyning ham shu yo‘nalishda yirik qadam qo‘yiishi raqobatni yanada kuchaytiradi. Xususan, bu muvaffaqiyat Xitoyning o‘z kosmik infratuzilmasini mustahkamlash va mustaqil ravishda yuqori texnologiyali missiyalarni amalga oshirishga qodirligini ko‘rsatadi.

O'zbekiston uchun qanday ahamiyatga ega?

O'zbekiston ham kosmik sohada o‘z ambitsiyalarini oshirayotgan bir davlat. 2024 yildan beri O'zbek kosmik markazi Toshkent yaqinida qurilmoqda, va kelajakda kichik sun'iy yo‘ldoshlar, ilmiy tadqiqot missiyalari hamda turizmga yo‘naltirilgan kosmik xizmatlar rejalashtirilmoqda. Xitoyning qayta ishlatiladigan booster texnologiyasini kuzatish O'zbekiston mutaxassislari uchun quyidagi foydalarni keltiradi:

• Qayta ishlatiladigan komponentlarni ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy‑texnik tajriba almashinuvi.
• Kosmik missiyalar narxini pasaytirish, shu bilan birga mahalliy startaplar va ilmiy tadqiqotlar uchun moliyaviy imkoniyatlarni kengaytirish.
• Havodagi xavfsizlik protokollarini takomillashtirish, ya'ni qayta tiklanadigan raketalar uchun maxsus qabul qilish platformalarini loyihalash.

Texnik tafsilotlar va kelgusidagi yo‘nalishlar

Long March 10B boosterining o‘ziga xosligi – bu “grid‑finned” usulida joylashgan kabellarning tarmog‘i, u raketani suv ustida ushlab turish imkonini beradi. Bu usul avvalgi barometrik yoki suzuvchi platformalardan farq qiladi, chunki u avtomatik ravishda raketaning tushish tezligini va burchagini nazorat qiladi.

Kelgusida Xitoy bu texnologiyani yanada takomillashtirish, masalan, avtomatik qayta tiklash, bir necha marta qayta ishlatish va kichikroq o‘lchamdagi boosterlar uchun moslashtirishni rejalashtirmoqda. Bu esa butun dunyo bozorida Xitoyning kosmik xizmatlari uchun raqobatbardosh narx va yuqori ishonchlilikni ta'minlaydi.

Amaliy foyda va kelajakda nimalar kutish mumkin?

Ushbu yangilikni o‘qigan har bir o‘quvchi kosmik texnologiyalar bo‘yicha quyidagilarni biladi:

• Qayta ishlatiladigan raketalar qanday ishlashini va ularning asosiy komponentlari – booster, motor, qabul platformasi – qanday aloqada bo‘lishini.
• China bu texnologiyani muvaffaqiyatli sinab ko‘rganligi sababli, kelajakda Xitoydan kosmik yuklarni arzonroq narxlarda olish imkoniyati paydo bo‘lishi.
• O‘zbekistonda kosmik loyihalar rivojlanayotgan paytda, Xitoy tajribasidan foydalangan holda, mahalliy ilmiy markazlar va startaplar o‘z loyihalarini yanada samarali qilishlari mumkin.

Shuningdek, bu muvaffaqiyat Xitoyning kosmik sanoatida yangi standartlar o‘rnatishi, xalqaro hamkorlikda yangi shartnomalar va texnologik almashinuvga yo‘l ochishi kutilmoqda.

Xulosa

China birinchi marta orbital‑klassli boosterini suv ustida ushlab turdi – bu kosmik sanoatdagi o‘zgarishlarning yangi bosqichi. O‘zbekistondagi kosmik loyihalar, ilmiy tadqiqotlar va startaplar uchun bu yangilik ilhom manbai bo‘lib, kelajakda hamkorlik va texnologik almashinuv imkoniyatlarini kengaytiradi.