AI yordamida o‘rganish natijalari: OECD PISA tadqiqotidan olingan saboqlar

OECDning PISA tadqiqoti, AI texnologiyalarining o‘quvchilarga ta’sirini birinchi marta keng miqyosda o‘rganib, kutilmagan natijalarni ochib berdi. 2025-yilda 91 mamlakatdan 760 000 dan ortiq 15‑yoshli talaba ishtirok etgan ushbu tadqiqot, AI ni o‘rganish jarayonida qanday ishlatish va uning natijalarga qanday ta’sir qilishi haqida muhim xulosalar beradi.

1. Tadqiqotning konteksti va asosiy ma’lumotlari

OECDning Programme for International Student Assessment (PISA) har besh yilda bir marta o‘tkaziladigan, mamlakatlararo ta’lim sifatini solishtiruvchi yirik loyiha hisoblanadi. 2025‑yilgi bosqichda, AI texnologiyalari keng ommalashgan davrda, talabalarning AI ga bo‘lgan munosabati ham o‘rganildi. Tadqiqotda fan, matematika va o‘qish bo‘yicha baholar, shuningdek, AI ni qanchalik va qanday maqsadlarda ishlatishlari qayd etildi.

2. AI foydalanishi va baholar o‘rtasidagi bog‘liqlik

Ma’lumotlarni ijtimoiy‑iqtisodiy holatga moslashtirgandan so‘ng, AI ni hech qachon ishlatmagan o‘quvchilar, AI ni muntazam ishlatganlarga nisbatan ilm‑fan fanlarida yuqoriroq natija ko‘rsatdi. Biroq, bu farq har bir AI foydalanish turiga qarab o‘zgaradi:

• Matnlarni qisqacha xulosa qilish yoki yozuv topshiriqlarini tayyorlash kabi aniq vazifalar uchun AI ni ishlatganlar, baholarini pasaytirish tendensiyasini ko‘rsatdi.
• Dastlabki tadqiqotlar yoki “men o‘rganishga yordam ber” degan umumiy maqsadlar uchun AI ni qo‘llaganlar esa, natija pasayishi kamroq bo‘ldi.

Bu natijalar, AI ni qanday maqsadda va qaysi darajada ishlatish muhimligini ko‘rsatadi.

3. Foydalanish chastotasi va natijalarga ta’siri

AI ni yillik bir-ikki marta ishlatganlar ham, kuniga bir necha marta ishlatganlar ham eng past natijalarni ko‘rsatdi. O‘rtacha, ya’ni haftalik yoki oylik foydalanuvchilar esa, baholarini nisbatan barqaror saqladi. Bu holat, AI ni “to‘g‘ri dozada” ishlatish g‘oyasini tasdiqlaydi.

4. Tanqidiy baholash bilan birga AI ishlatishning ijobiy tomonlari

Qiziqarli jihat shundaki, AI ni haftalik darajada “umumiy o‘rganishga yordam” maqsadida ishlatgan, shuningdek, AI yaratgan ma’lumotlarning sifati va ishonchliligini baholashga o‘rgatilgan talabalar, AI ni umuman ishlatmaganlarga nisbatan biroz yuqoriroq natija ko‘rsatdi. Bu, “moderate va intentional” (o‘rtacha va maqsadli) AI foydalanishi o‘quv jarayonini qo‘llab‑quvvatlaydi, lekin bu uchun tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari zarur.

5. Texnik va pedagogik kontekst

OECD direktorining so‘zlariga ko‘ra, “o‘rganish, sportni tomosha qilish orqali emas, balki amalda bajarish orqali rivojlanadi”. AI texnologiyasi ham shu tamoyilga asoslanadi: agar AI o‘quvchilarning “kognitiv kurashini” qisqartirsa, natija pasayadi; agar AI bu kurashni qo‘llab‑quvvatlasa, natija yaxshilanadi. Bu nuqtai nazardan, AI ni interaktiv, savol‑javob asosidagi platformalar (masalan, ChatGPT kabi) orqali, talabalar o‘z savollariga javob topish va natijani tahlil qilishga yo‘naltirish muhim.

6. Ijtimoiy‑iqtisodiy farqlar va AI ga kirish imkoniyati

Tadqiqotda AI ni ishlatish ko‘proq ijtimoiy‑iqtisodiy jihatdan qulay sharoitga ega bo‘lgan o‘quvchilarda uchraydi. Bu, texnologik infratuzilma, barqaror internet aloqasi va pullik AI xizmatlariga kirish imkoniyatlari bilan bog‘liq. Masalan, Vyetnamda 95% talaba AI ni ishlatgan bo‘lsa, Yaponiya bo‘yicha bu ko‘rsatkich 60% ga teng.

7. Qiziqish darajasi va baholar o‘rtasidagi murakkab aloqalar

AI foydalanuvchilarida qiziqish darajasi yuqori bo‘lishi kuzatildi – ayniqsa, kunlik foydalanuvchilar orasida bu ko‘rsatkich eng yuqori edi. Biroq, qiziqish darajasi darhol baholarni oshirmadi, bu esa AI ni faqat qiziqish uchun emas, balki samarali o‘rganish strategiyasiga integratsiya qilish zarurligini ko‘rsatadi.

8. Cheklovlar va kelgusidagi savollar

Bu tadqiqot bir qator cheklovlarga ega:

• AI ni qanday aniq vositalar (ChatGPT, Bard, Copilot va bosh.) bilan ishlatganligi haqida ma’lumotlar noaniq.
• Talabalar AI ni qanday darajada “tanqidiy baholash”ga o‘rgatilganligi, metodologik jihatdan batafsil tasvirlanmagan.
• AI ga kirish imkoniyati ijtimoiy tengsizlikni yanada kuchaytirishi mumkinligi, bu masala yanada chuqur tadqiqotni talab qiladi.

Kelgusida, AI texnologiyalarini o‘quv dasturlariga integratsiya qilishda, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini mustahkamlash va AI ni maqsadli, cheklangan doirada ishlatish strategiyalari muhim bo‘ladi.

9. Kimlarga ta’sir qiladi?

Natijalar bir necha guruhga yo‘naltirilgan:

• Ta’lim muassasalari – AI ni darslarda qanday qo‘llash, o‘qituvchilarni tanqidiy baholash metodikasi bilan tayyorlash.
• Policymakerlar – AI ga kirish imkoniyatini tenglashtirish, infratuzilma va bepul resurslar yaratish.
• Talabalar – AI ni “yordamchi” vosita sifatida, o‘z mustaqil fikrlashini yo‘qotmasdan ishlatish.

Umuman olganda, AI texnologiyasi ta’limda inqilobiy imkoniyatlar yaratishi mumkin, lekin bu imkoniyatni samarali va adolatli foydalanish uchun pedagogik yondashuvlar, texnik infratuzilma va ijtimoiy tenglik masalalari birgalikda hal qilinishi lozim.