Yagona burun spreyi vaksinasi: yo‘tal, shamollash va grippga qarshi yangi umid

Yaqinda Stanford universiteti tadqiqotchilari nafas yo‘llariga maxsus burun spreyi shaklida beriladigan "universal vaksina"ni sinovdan o‘tkazdilar. Ushbu yangi yondashuv, an’anaviy vaksinalar kabi bitta kasallikni yo‘q qilishdan ko‘ra, bir necha turdagi virus, bakteriya hamda allergenlarga qarshi keng qamrovli himoya yaratadi.

Qanday ishlaydi?

Odatiy vaksinalar immun tizimini ma'lum bir patogen (masalan, gripp yoki COVID‑19 virusi) bilan tanishtiradi, shunda organizm keyinchalik shu patogen bilan kurashishni o‘rganadi. Universal vaksina esa immun hujayralari o‘rtasidagi aloqa mexanizmini taqlid qiladi. Burun spreyi orqali nafas yo‘llariga yuborilganda, o‘pkadagi makrofaglar (oq qon hujayralari) "amber alert" holatiga o'tadi – ya'ni har qanday infektsiya kirib kelganda tezkor javob bera oladi.

Hayvonlar ustida o‘tkazilgan tajribalar

Tajriba hayvonlarida vaksina 3 oy davomida immunitetni yuqori darajada saqladi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, viruslar o‘pkaga kirib, tanaga tarqalish ehtimoli 100‑1000 baravarga kamaydi. Bundan tashqari, vaksina Staphylococcus aureus va Acinetobacter baumannii kabi ikki turdagi bakteriyalarga ham qarshi samarali bo‘ldi.

Allergiya va astmaga ham foyda?

Qiziqarli tomoni shundaki, bu vaksina uy changi qo‘ziqorinlari kabi allergenlarga ham sezgirlikni pasaytiradi, bu esa allergik astma simptomlarini yumshatishi mumkin.

Kelajakdagi sinovlar va xavflar

Hozirgi paytda vaksina faqat hayvonlar ustida sinovdan o‘tgan, insonlarda klinik sinovlar rejalashtirilgan. Tadqiqotchilar birinchi bosqichda, vaksina qabul qilgan insonni nazoratli tarzda infektsiyaga duchor qilishni o‘ylamoqda. Biroq, immun tizimini uzoq muddatli "yuklama" holatiga qo‘yish immunitetni ortiqcha faollashtirib, o‘z-o‘zini hujum qilish (autoimmun) kasalliklar xavfini tug‘dirishi mumkin.

Amalga oshirish imkoniyatlari

• Pandemiya bosqichida: maxsus vaksina ishlab chiqilmaguncha, universal vaksina vaqtinchalik himoya qatlamini yaratishi mumkin.
• Kuzgi va qishki mavsumda: keng tarqalgan sovuq havoda nafas yo‘llari infektsiyalariga qarshi mavsumiy sprey sifatida qo‘llanilishi mumkin.

Mutaxassislar bu yondashuvni "radikal o‘zgarish" deb baholashadi, ammo inson organizmidagi uzoq muddatli ta'siri, xavfsizligi va amaliy qo‘llanilishi hali aniq emas.

Umuman olganda, universal vaksina nafas yo‘llari infektsiyalariga qarshi kurashda yangi sahifani ochishi mumkin. Kelgusida bu texnologiya sog‘liqni saqlash tizimiga katta yengillik keltirishi, ayniqsa, har yili minglab insonni qamrab oluvchi gripp va boshqa respirator kasalliklar oldini olishda muhim rol o‘ynashi kutilmoqda.