Noyob so‘z o‘rganadigan itlar: Yangi o‘yinchoqlarni egasi bilan bo‘lishishni afzal ko‘radi

Budapestdagi Eötvös Loránd universiteti (ELU) tadqiqotchilari hayvonlar olamidagi eng qiziqarli kognitiv hodisalardan birini yana bir bor yoritib berdi. Ular so‘z o‘rganadigan itlar (gifted word‑learner dogs, GWL) yangi o‘yinchoqlarni egasi bilan bo‘lishishni afzal ko‘rishini aniqlashdi. Bu xulosa, itlarning inson bilan bo‘lgan ijtimoiy aloqalari ularning aql-idrokini qanday shakllantirishini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.

GWL itlari qanday farq qiladi?

Ilgari eʼlon qilingan tadqiqotlarda GWL itlari egalarining suhbatlarini tinglab, yangi o‘yinchoq nomlarini o‘rganishi ko‘rsatilgan edi. Bu itlar oddiy itlarga nisbatan ko‘proq “lingvistik” qobiliyatga ega: ular so‘zlarni eshitib, ularni ob'ekt bilan bog‘lay olishadi. Yangi maqola esa bu itlarning ixtiyoriy ijtimoiy xulqini – o‘yinchoqlarni egasi bilan bo‘lishishni – tasdiqladi.

Yangi o‘yinchoqlarni bo‘lishish: Nima uchun muhim?

Tadqiqotchilar itlarga bir necha yangi o‘yinchoqni taqdim etdilar va ularning har biriga maxsus nom berdilar. Natijada itlar bu o‘yinchoqlarni birinchi marta ko‘rganida ham, egasi bilan birga o‘ynashni xohlashdi. Bu holat, itlarning ixtiyoriy ijtimoiy aloqalarga bo‘lgan intilishining kognitiv rivojlanishida muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Garchi itlar tabiatda ko‘proq mustaqil hayvonlar bo‘lsa-da, GWL itlari egasi bilan “bo‘lishish” orqali o‘z bilimlarini mustahkamlashga intiladi.

Qanday mexanizmlar ishlaydi?

Oldingi tadqiqotlar (2022‑yil) itlarning o‘yinchoqlarni ko‘rish va hid orqali tanib olishini tasdiqlagan edi. GWL itlari esa bu sezgi ma’lumotlarini verbal (so‘z) belgilar bilan birlashtiradi. Masalan, it “koptok” deb nomlangan o‘yinchoqni ko‘rganida, uning ko‘rinishi, hidini eslab qoladi va shu bilan birga “koptok” so‘zini ham xotiraga oladi. Bu ikki ma’lumotni birgalikda ishlatish, itga yangi ob'ektni tezda tanib olishga yordam beradi.

“Label extension” – funksional tasniflash

Ilgari eʼlon qilingan tadqiqotda itlarning “label extension” deb ataluvchi qobiliyati ko‘rsatilgan. Bu – itlar bir ob'ekt nomini boshqa, funksional jihatdan o‘xshash ob'ektga ham qo‘llashlari. Masalan, it “top” deb nomlangan to‘pni ko‘rganida, unga o‘xshash shakldagi boshqa o‘yinchoqni ham “top” deb atashga tayyor bo‘ladi. Yangi tadqiqotda bu qobiliyat tabiiy o‘yin jarayonida, maxsus treningsiz rivojlanganini ko‘rsatdi.

Nima uchun bu kashfiyot muhim?

Itlarning inson tilini o‘rganishi va ijtimoiy aloqalarini o‘rganish, nafaqat hayvon psixologiyasi, balki kognitiv neyrobiologiya va sun'iy intellekt sohalariga ham foyda keltiradi. Itlarning bu qobiliyatlari, mashina o‘rganish algoritmlari uchun “ko‘rish‑eshitish‑til” integratsiyasini yanada takomillashtirishga ilhom manbai bo‘lishi mumkin.

Umuman olganda, GWL itlari bizga hayvonlarning ijtimoiy intellekti va til o‘rganish jarayonlari haqida yangi nazariyalar taklif etadi. Ularning o‘yinchoqlarni egasi bilan bo‘lishish istagi, inson‑hayvon o‘rtasidagi aloqaning chuqurligini va bu aloqaning aql-idrokni rivojlantirishdagi ahamiyatini yana bir bor tasdiqladi.