Internet arxivlari va AI botlari: Yangilik nashrlarining yangi xavfi

Internetning kengayib boruvchi ma'lumot ombori sifatida Internet Archive (Wayback Machine) har bir veb‑sahifani vaqtinchalik tasvirga olish orqali tarixiy arxiv yaratadi. Biroq, sun'iy intellekt (AI) botlari ushbu arxivdan osonlik bilan o‘qitish ma'lumotlarini olishga harakat qilganda, nashriyotchilar o‘z kontentini himoya qilish uchun yangi choralar ko‘rmoqda.

AI botlari va arxivning o‘zaro ta'siri

AI kompaniyalari o‘z modelini o‘qitish uchun katta hajmdagi strukturalangan ma'lumotlar bazasini izlaydi. Wayback Machinening ochiq APIlari bu maqsadga mos keluvchi “tayyor” manba bo‘lib, botlar sahifalarni tez va samarali tarzda yuklab olishga imkon beradi. Natijada, Guardian, New York Times kabi yirik yangilik nashrlari o‘z maqolalarining AI orqali o‘g‘irlanishidan xavotirda.

Nashriyotchilarning himoya choralarini ko‘rishi

Guardian, AI kompaniyalarining o‘z kontentini “backdoor” orqali olishini oldini olish maqsadida, Internet Archive’ning APIlariga kirishni chekladi, shuningdek, Wayback Machine’da maqola URL‑larini filtrdan o‘tkazdi. Boshqa nashriyotlar ham shunga o‘xshash choralarni qo‘llayapti:

• New York Times – archive.org_bot’ni robots.txt faylida qat’iy bloklab, faqat ochiq maqolalarga ruxsat beradi.
• Reddit – AI kompaniyalarining platforma siyosatiga zid harakatlari tufayli, arxivga kirishni vaqtincha chekladi.
• USA Today (Gannett) – o‘z saytlari uchun ikki turdagi Internet Archive botlarini bloklab, 75 mln AI botini to‘xtatganini ma’lum qildi.

Bu choralar ko‘pincha “ma'lumotlar erkinligi” va “intellektual mulk himoyasi” o‘rtasidagi nozik muvozanatni saqlashga qaratilgan.

Internet Archive’ning javoblari

Internet Archive asoschisi Brewster Kahle, nashriyotchilarning cheklovlari jamoatchilik uchun tarixiy ma'lumotlarga kirishni kamaytiradi, deb ogohlantiradi. Shu bilan birga, arxiv o‘z serverlarini haddan tashqari yuklamalardan himoya qilish uchun ichki tezlik cheklovlari, filtrlar va Cloudflare kabi xavfsizlik xizmatlaridan foydalanadi.

2023‑yil may oyida bir AI kompaniyasi tomonidan yuzlab ming so‘rov bir sekundda yuborilgani sababli arxiv vaqtincha offline bo‘ldi. Bu hodisa arxivni “mas’uliyatli skreyp” qilishga chaqirdi va oxir-oqibatda kompaniya arxivga yordam sifatida xayriya qilishga rozi bo‘ldi.

Kelajakda nimalar kutish mumkin?

AI texnologiyalari rivojlanib borishi bilan, arxivlar va nashriyotchilar o‘rtasidagi munosabatlar yanada murakkablashadi. Quyidagi yo‘nalishlar muhim bo‘lishi kutilmoqda:

• Litsenziyaviy kelishuvlar – AI kompaniyalari arxiv ma'lumotlarini foydalanish uchun nashriyotlardan ruxsat olishlari mumkin.
• Texnik cheklovlar – API orqali ma'lumotlarni cheklash, bulk yuklamalarga tariflar qo‘llash.
• Qonunchilik – ma'lumotlarni arxivlash va AI o‘qitishiga oid qonunlar yaratilishi ehtimoli.

Oxir-oqibat, Internet Archive kabi “yaxshi niyatli” loyihalar ham texnologik o‘zgarishlar oldida “kollateral zarar” ko‘rishi mumkin. Nashriyotchilar esa, o‘z kontentini himoya qilishda, jamoatchilik manfaatlarini ham hisobga olishlari lozim.