Cellebrite telefonni ochish vositalariga nisbatan siyosati: Serbiya misoli va yangi tanqidlar ortida nima bor?

Telefonni ochish texnologiyalari sohasida dunyoviy yetakchi hisoblanadigan Cellebrite kompaniyasi, o'tgan yili Serbiya politsiyasini mijozlar ro‘yxatidan olib tashlaganidan keyin, Yordaniya va Keniya hukumatlari bo‘yicha shikoyatlarga nisbatan boshqacha yondashuvni namoyish etdi. Ushbu maqolada, kompaniyaning bu ikki holatdagi farqli munosabatining sabablari, inson huquqlari himoyasi va kiberxavfsizlikka ta'siri ko‘rib chiqiladi.

Serbiya misoli: birinchi jiddiy choralar

2022 yilda Amnesty International tomonidan taqdim etilgan texnik hisobotda, serbiyalik politsiya va razvedka organlari jurnalist hamda aktivist telefonlarini Cellebrite vositalari yordamida buzib, maxfiy dastur (spyware) o‘rnatganligi isbotlandi. Natijada kompaniya, inson huquqlari buzilishiga oid aniq dalillarni ko‘rib, Serbiya politsiyasini mijozlar ro‘yxatidan olib chiqishga qaror qildi. Bu qaror, texnologik kompaniyalar uchun “responsiv” yondashuvning namunasi sifatida eʼlon qilindi.

Yordaniya va Keniya: yangi tanqidlar, lekin o‘zgarmagan javob

2024 yilning boshida, Toronto universitetining The Citizen Lab tadqiqotchilari Yordaniya hukumatining mahalliy aktivistlar telefonlarini Cellebrite dasturi orqali buzganini da’vo qildi. Shu bilan birga, Keniya politsiyasi ham aktivist Boniface Mwangi telefonini o‘zgartirishga uringanligi aytildi. Tadqiqotchilar, qurilmalarda Cellebritega tegishli maxsus ilova izlari topilganini, bu izlar VirusTotal bazasida ham ro‘yxatga olinganligini ta’kidladilar.

Cellebrite vakili Victor Cooperning javobi

TexCrunchga bergan bayonotida Cooper, “ikkinchi holatlarni birinchi bilan solishtirish mumkin emas” deb, “yuqori ishonchlilik darajasi bevosita dalil emas” degan fikrni ilgari surdi. U, shuningdek, “biz taxminlarga javob bermaymiz, lekin aniq, dalillarga asoslangan shikoyatlarni bevosita qabul qilamiz” degan tavsiyani berdi. Biroq, Citizen Labga yuborilgan qo‘shimcha savollarga javob berilmagan.

Kompanianing ichki siyosati: qanday mezonlar?

Citizen Lab mutaxassislari, Cellebritening mijozlarni tasdiqlash jarayonida qanday mezonlar qo‘llanilayotganini ochiq-oydin ko‘rsatishi lozim deb talab qilishadi. Ular, “agar kompaniya o‘zining qat’iy tekshiruv tizimiga ega bo‘lsa, bu ma’lumotni jamoatchilikka oshkor qilishda hech qanday muammo bo‘lmasligi kerak” degan fikrni ilgari surishadi.

Nega ba’zi davlatlarga qarshi chora ko‘rilmayapti?

2021 yilda Cellebrite Bangladesh, Myanma, Rossiya va Belarus kabi mamlakatlarga savdoni to‘xtatgan bo‘lsa, Hong Kong va Xitoyga nisbatan ham eksport cheklovlari tufayli o‘z faoliyatini cheklagan. Ammo Yordaniya va Keniya holatlarida kompaniya “tezkor o‘chirish”ni taklif qilmagan. Bu esa, inson huquqlari himoyasida kompaniyaning ichki siyosati va tashqi bosim o‘rtasidagi noaniqlikni ko‘rsatadi.

Kelajakda qanday choralar ko‘rilishi mumkin?

Texnologik kompaniyalar, maxsus kuzatuv vositalarini sotishda inson huquqlari standartlariga mos kelishini ta’minlash uchun quyidagi amallarni bajarishlari tavsiya etiladi:

• Har bir mijozga nisbatan mustaqil, shaffof tekshiruv jarayonini joriy etish;
• Davlat organlari bilan hamkorlikda, vositalarning noto‘g‘ri ishlatilishini aniqlash uchun auditlar o‘tkazish;
• Qonuniy va etik me’yorlarga zid bo‘lganda, litsenziyalarni darhol bekor qilish.

Bu chora-tadbirlar, kiberxavfsizlikni mustahkamlash va inson huquqlarini himoya qilishga xizmat qiladi. Cellebritening kelajakdagi harakatlari, texnologik sanoatning etik me’yorlariga qanchalik sodiq qolishini ko‘rsatadi.