17 yoshli o‘quvchi Akbar Mahkamovning NASA‑SpaceX hamkorligidagi CubeSat muvaffaqiyati

Yoshlar orzusi: kosmosga birinchi qadam

Shveytsariyadagi Aiglon maktabining 10‑sinflik o‘quvchisi Akbar Mahkamov, 17 yoshida NASA va SpaceX hamkorligida kichik sunʼiy yo‘ldosh – CubeSatni yer orbitasiga muvaffaqiyatli uchirdi. Bu loyiha nafaqat uning shaxsiy yutuqlari, balki O‘zbekiston yoshlarining ilm‑fan sohasidagi qobiliyatini ham ko‘rsatdi.

Loyihaning asosiy bosqichlari

Akbar va uning tengdoshlari ikki guruhga bo‘linib, bir yildan ortiq vaqt davomida quyidagi ishlarni amalga oshirdi:

• Orbitani hisoblash: birinchi guruh orbital trayektoriya, termik va dinamik yuklamalarni aniqlash uchun murakkab matematik‑fizik tahlillarni olib bordi.
• Sunʼiy yo‘ldosh dasturlash: ikkinchi guruh CubeSatning dasturiy taʼminotini ishlab chiqdi, maʼlumotlarni qabul‑uzatish, sensorlarni boshqarish va energiya boshqaruvini amalga oshirdi.

NASA va SpaceX bilan hamkorlik

Loyihaning asosiy texnik platformasi NASA va SpaceX kompaniyalarining raketa‑tashuvchisi bo‘ldi. Akbar aytadi, “Barcha jihozlar kosmik standartlarga mos kelishi, changsiz bo‘lishi kerak edi”. Shu sababli ular Near Space Launch (NCL) kompaniyasining CubeSat tajribasidan ham foydalandi.

Sinovlar va laboratoriya ishlar

Ushbu jarayon maxsus steril (cleanroom) muhitda amalga oshirildi. Sinov turlari quyidagilarni o‘z ichiga oldi:

• Maʼlumot uzatish va qabul qilish testlari;
• Ekstremal harorat, vibratsiya va tezlanish sinovlari;
• Batareyalar va energiya taqsimoti tekshiruvi.

Quyosh panellaridan olinadigan kam quvvat va kichik hajmli batareyalar tufayli issiqlikni boshqarish muhim muammo bo‘ldi. Akbar o‘z dasturi yordamida 2 kg obyektni 15 W quvvat bilan isitish imkoniyatini yaratdi.

Energiyani samarali taqsimlash

Micro‑protsessor va termodatchiklar orasida 15 W quvvatni optimal taqsimlash uchun sensorlar joylashuvi va kabellash sxemasini takomillashtirdi. Natijada maʼlumot yo‘qotilishi minimal darajaga tushdi.

Amaliyot va tajriba

Akbar AQShdagi NCL laboratoriyasiga tashrif buyurib, katta sinov pechlari, suyuq geliy rezervuarlarini ko‘rdi. Meteorologik zondlar yordamida stratosferaga uchirish, keyin kosmik laboratoriyalarda sinov – bosqichma‑bosqich yondashuv muvaffaqiyat kaliti bo‘ldi.

O‘zbekiston yoshlariga tavsiyalar

Akbarning taʼkidlashicha, bunday loyihalarni amalga oshirishda eng katta to‘siq – moliyaviy resurslar. Ammo arzon materiallar bilan robototexnika yoki kichik elektronika loyihalarini boshlash ham muhandislik va dasturlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

Kelajak rejalari

Akbar o‘z bilimini O‘zbekistondagi maktablarda ko‘ngilli o‘qituvchi sifatida tarqatishni, yozgi STEM oromgohlari tashkil etishni rejalashtiradi. U uzoq muddatda universitetda o‘qituvchi‑tadqiqotchi bo‘lishni, yoshlar uchun kosmik texnologiyalarni yanada rivojlantirishni xohlaydi.

Motivatsiya: qo‘rquvni yengish

“Qo‘rquv bo‘lishi tabiiy, lekin bu sizni to‘xtatmasin” – deydi Akbar. Myorfi qonuniga ko‘ra, xato ehtimoli yuqori bo‘lsa, xato sodir bo‘ladi; shuning uchun har bir bosqichda muqobil rejalar tuzildi.

Bu yutuq nafaqat Akbarning, balki O‘zbekiston yoshlarining ilm‑fan sohasida yuksalishiga ishora bo‘lib, kelajak avlod uchun ilhom manbai bo‘ldi.